تجربه‌های زیستۀ مرزنشینانِ شهر نودشه از پدیدۀ مرز

نوع مقاله: مقاله علمی پژوهشی

نویسندگان

1 دانشجوی دکترای سیاست‌گذاری فرهنگی، پژوهشکدۀ مطالعات فرهنگی و اجتماعی، تهران، ایران

2 دانشیار انسان‌شناسی پژوهشگاه علوم ‌انسانی و مطالعات فرهنگی، تهران، ایران

10.22035/jicr.2019.394

چکیده

در جوامع سنتی، مرزها بیشتر مبتنی‌بر ویژگی‌های زبانی، مذهبی، و فرهنگی بودند، ولی در عصر مدرن، مرز در چارچوب دولت معنادار است. درواقع، تا یک دهه پیش، رویکردهای جهانی‌شدن و دورۀ پسامرزی مطرح می‌شد، ولی امروزه به دلایل مختلف، ازجمله ناامنی، مرزها بیش‌از‌پیش مستحکم شده‌اند و نظارت و کنترل بیشتری بر آنان اعمال می‌شود. در این شرایطی، تقریباً نیمی از محیط پیرامون کسانی‌که در نزدیکی مرز زندگی می‌کنند، تحت این نظارت و کنترل قرار می‌گیرد؛ ازاین‌رو، به‌نظر می‌رسد که تجربه‌های این افراد از مرز، با کسانی‌که در مرکز نقاط غیرمرزی ساکن هستند، متفاوت است، زیرا این افراد، از هر چهار جهت، فاقد نظارت و کنترل هستند. پژوهش حاضر، در راستای درک بهتر این موضوع، با استفاده از روش پدیدارشناسی، تجربه‌های زیستۀ مردم شهر نودشه را (به‌عنوان نمونه موردی) بررسی کرده است. دراین‌راستا، برپایه روش تحلیل تماتیک، چهار بُعد نگرش فرهنگی، زیست‌محیطی، اقتصادی، و سیاسی در مورد مرز، شناسایی شد. در رویکرد فرهنگی و محیطی، مرز به‌عنوان دیوار محدودکننده و عامل سلب ارتباط انسانی قلمداد شده است، ولی از بُعد سیاسی، مرز، رهایی‌بخش تلقی می‌شود. از بعد اقتصادی، وضعیت پیچیده‌تر است و سه دیدگاه متفاوت به پدیدۀ مرز، مطرح است. براساس دیدگاه نخست، مرز، «محدودکنندۀ حیات‌بخش» است، در این معنا، مرز، مانعی در برابر روابط اقتصادی است، ولی این موانع، بیش از نبود آن برای گذران زندگی، اهمیت دارد. در دیدگاه دوم، مرز، «آزادی‌بخشِ بازار» است، در این معنا، مرز، عامل پیوند ‌ـ‌ـ‌دست‌کم‌ ـ‌ـ اقتصاد دو کشور با هم است و مبادلۀ دوسویه بین آنان رواج می‌یابد که این ظرفیت، برای شهرهای غیرمرزی فراهم نیست. در رویکرد سوم، مرز، عاملی برای «محرومیت از مرکز» تلقی می‌شود که براین‌اساس، مرز به‌عنوان مانعی در برابر توسعه و پیشرفت و حتی دریافت امکانات رفاهی به‌شمار می‌آید.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


ابراهیم‌زاده، عیسی؛ موسوی، میرنجف؛ و کاظمی­زاد، شمس‌اله (1391). تحلیل فضایی نابرابری‌های منطقه‌ای میان مناطق مرزی و مرکزی ایران. فصلنامه ژئوپلیتیک، 8(1)، 235-214.

ابراهیمی، ‌پریچهر (‌1368‌). پدیدارشناسی. تهران: نشر‌ دبیر.

احمدی، شیرکو (1396). بررسی نقش تعاونی‌های مرزنشینان در توسعه شهرهای مرزی (مطالعه موردی: شهر مرزی سردشت). مجله علوم و فنون مرزی، 8(2)، 64-31.

آقابابایی، حسین (1389). ارزش مرزبانی: جغرافیا و امنیت در اسلام و جمهوری اسلامی ایران. مجله آموزه‌های حقوق کیفری، 5(13)، 106-83.

امین‌صارمی، نوذر؛ محمدی‌اطهر، علیرضا؛ و طالبی، رضا (1395). همگرایی قومی‌ـ‌مذهبی مرزنشینان و نقش آن در امنیت پایدار مرز ایران و پاکستان. مجله علوم و فنون مرزی، 7(17)، 143-121.

ایمان، محمدتقی (1388). مبانی پارادایمی روش­های کمی و کیفی تحقیق در علوم انسانی. قم: پژوهشگاه حوزه و دانشگاه.

پاشالو، احد؛ زهدی‌گهرپور، محمد؛ دلشادزاد، جلیل؛ و پاشالو، احمد (1393). بررسی تطبیقی آثار بازارچه‌های مرزی در توسعه نواحی مرزی (بازارچه‌های مرزی رازی و سرو). مجله علوم و فنون مرزی، 9(9)، 120-91. 

ﺗﻘﻮاﻳی، ﻣﺴﻌﻮد؛ وارثی، حمیدرضا؛ و شیخ‌بیگلو، رعنا (1390). ﺗﺤﻠﻴﻞ ﻧﺎﺑﺮاﺑﺮی‌ﻫﺎی ﺗﻮﺳﻌﻪ ﻧﺎﺣﻴﻪای در اﻳﺮان. ﭘﮋوﻫﺶ­ﻫﺎی ﺟﻐﺮاﻓی اﻧﺴﺎﻧی، 43(4)، 168-153. 

دوستی‌ایرانی، فاطمه؛ و پارسابروجنی، اقدس (1396). تاثیر نقش حاشیه‌نشینی بر بزهکاری جوانان شهر اهواز. اولین همایش بین‌المللی فقه و حقوق،وکالت و علوم اجتماعی، دبیرخانه دایمی کنفرانس، همدان، ایران.

ذکایی، محمدسعید؛ و نوری، آرام (1394). زندگی در مناطق مرزی: مطالعه پدیدارشناختی مرزنشینان شهر نوسود. جامعه‌پژوهی فرهنگی، 6(4)، 129-105.

رضوی، محمد؛ قیطاسی، حسن‌رضا؛ خوش‌فر، غلامرضا؛ و وطنی، علی (1394). واکاوی ارتباط بین متغیرهای جمعیت‌شناختی با میزان احساس امنیت اجتماعی در بین مرزنشینان استان گلستان. مجله علوم و فنون مرزی، 9(14)، 175-137.

رکن­الدین‌افتخاری، عبدالرضا؛ پاپلی‌یزدی، محمدحسین؛ و عبدی، عرفان (1387). ارزیابی اثرات اقتصادی بازارچه‌های مرزی بازتاب‌های توسعه مناطق مرزی؛ مطالعه موردی: بازارچه مرزی شیخ صالح شهرستان ثلاث باباجانی استان کرمانشاه. مجله ژئوپلیتیک، 4(12)، 109-82.

زرقانی، سیدهادی (1386). مقدمه­ای بر شناخت مرزهای بین­المللی. تهران: انتشارات سمت.

زﻳﺎری، ﻛﺮاﻣﺖ‌اﷲ؛ عشق‌آبادی، فرشید؛ و فتحی، حمید (1389). ﭼﺎﻟﺶ­ﻫﺎی ژئوپلیتیکی ﺗﻮﺳﻌﻪ ﻧﺎﻣﺘﻮازن نواحی اﻳﺮان در ﻣﻘﻄﻊ زمانی 1385-1375. ﻓﺼﻠﻨﺎﻣﻪ ژئوپلیتیک، 6(17)، 207-181.

زیمل، گئورگ (1368). ویرانه (مترجم: یوسف اباذری). نامه علوم اجتماعی، 1(3)، 65-59.

عسکری، احسان؛ و عسکری، مریم (1396). حاشیه‌نشینی و آسیب­های اجتماعی (مطالعه موردی: شهر ایلام). مجله پژوهش‌های نوین علوم جغرافیایی، معماری و شهرسازی، 1(4)، 70-49.

علمدار، اسماعیل؛ زرقانی، سیدهادی؛ و اعظمی، هادی (1393). تحلیل نقش بازارچه‌های مرزی در گسترش امنیت مناطق مرزی (نمونه موردی: بازارچه مرزی ماهیرود شهرستان سربیشه خراسان جنوبی). مجله پژوهشنامه جغرافیای انتظامی، 2(8)، 50-25.

قزلسفلی، محمد­تقی؛ و حبیبی­رضی­آباد، اکبر (1395). تأثیر جهانی شدن بر خاص‌گرایی‌های قومی در خاورمیانه. ﻓﺼﻠﻨﺎﻣﻪ سیاست، 46(4)، 994-979.  doi: 10.22059/jpq.2016.59936

کهنه‌پوشی، سیدهادی؛ و عنابستانی، علی‌اکبر (1391). بررسی رابطه بین فاصله از مرز و میزان درآمد و اشتغال در قاچاق کالا (مطالعه موردی بخش خاو و میرآباد‌ـ‌مریوان). مجله مطالعات و پژوهش‌های شهری و منطقه‌ای، 4(15)، 20-1.

ﮔﻞ­ﻣﺤﻤﺪی، اﺣﻤﺪ (1381). جهانی‌شدن  و ﻓﺮﻫﻨﮓ هویت. تهران: نشر نی.

مجتهدزاده، پیروز (1380). خلیج فارس کشورها و مرزها. تهران: نشر عطائی.

محسنی‌تبریزی، علیرضا؛ نایب‌پور، محمد؛ و فریدمهر، رحیم (1387). عوامل موثر بر قاچاق اسلحه و مشروبات الکلی از مرز پیرانشهر. مجله مطالعات مدیریت انتظامی، 3(2)، 191-181.

مهاجرین، رضا (1387). تأثیر حاشیه‌نشینی بر میزان بزهکاری در کلان‌شهرها. تهران: انتشارات جنگل.

میرحیدر، دره (1391). مبانی جغرافیای سیاسی. تهران: انتشارات سمت.

Acheampong, G. (2013). Fortress Ghana? Exploring marginality and enterprising behavior among migrants in Kumasi Zongos.  Journal of Economics & Sustainable Development, 4(3), 108-117.

De Certeau, M. (2012). The practice of everyday life. Berkley: University of California Press.

Denzin, N., & Lincoln, Y. (2011). The Sage handbook of qualitative research. London: Sage.

Park, R. (1928). Human migration and the marginal man. American Journal of Sociology, 33(6), 881-893.

Pick, B., & Butler, W. (1990). Socioeconomic inequality the U.S.-Mexico borderland: Modernization and buffering. Frontie North, 2(3), 31-62.

Simmel, G. (1950). The sociology of Georg Simmel.  K.H. Wolff, (Ed.), Glencoe: The Free Press.

Stonequist, E. (1937). The marginal man. New York: Charles Scribner’s Sons.

Walter, D., Monika, M. V., & Veider, F. (2003). Coping with marginality: To stay or to go. Journal of Ethnic and Migration Studies, 29(5), 797-817. doi: 10.1080/1369183032000149578