تحلیل جامعه‌شناختی روندهای مؤثر بر شکل‌گیری ایدۀ انقلاب فرهنگی در دانشگاه‌ها و شناسایی اسلوب‌های بیانی آن تا مقطع غلبۀ گفتار اسلامی‌کردن

نوع مقاله: مقاله علمی پژوهشی

نویسندگان

1 استادیار جامعه شناسی، دانشکدۀ علوم اجتماعی، دانشگاه تهران، تهران، ایران

2 دانشجوی دکتری دانش اجتماعی مسلمین، دانشکدۀ فرهنگ، علوم اجتماعی و رفتاری، دانشگاه باقرالعلوم، قم، ایران

10.22035/jicr.2019.1948.2521

چکیده

این مقاله درصدد بررسی چگونگی وقوع رخداد انقلاب فرهنگی در دانشگاه‌ها(‌‌63‌ـ‌1359) تا مقطع تفوق گفتار اسلامی‌کردن است. نکتۀ مهم، تاریخی‌بودن ایدۀ انقلاب فرهنگی در دانشگاه‌هاست: این ایده محصول یک نقطۀ زمانی‌ـ‌مکانی معین نیست بلکه محصول شرایط تاریخی مواجهه و زیست نیروهای انقلابی با تجربه‌های متکثر و گاه متعارضی نظیر انقلاب فرهنگی در چین و انقلاب سفید ایران و جنبش‌های جدید فرهنگی اروپا یا بازخوانی بعثت فرهنگی پیامبر اسلام(ص) و نیز درتقابل‌با برخی رویه‌های فرهنگی نظیر فرهنگ طاغوتی یا فرهنگ استعماری در دورۀ پهلوی است. مقاله نشان می‌دهد که براساس شرایط پیش‌گفته، همۀ نیروهای سیاسی و اجتماعی درگیر در انقلاب اسلامی با تحول در دانشگاه توافق داشتند و همگی در مقطع اولیۀ پس از انقلاب اسلامی(یا قبل ‌از آن) فعالیت‌هایی را برای دگرگونی در وضعیت دانشگاه‌ـ‌علم آغاز کرده بودند. وقوع انقلاب موجب شد تا امکان پیگیری و تحقق این ایده فراهم شود. به‌علاوه با آشکارشدن اختلاف‌نظر نیروهای درگیر در انقلاب بر سر ماهیت و ساختار نظم سیاسی جدید در مرحلۀ مابعد انقلاب، و تبدیل دانشگاه به ابژۀ سیاسی نیروهای مخالف و متعارض، پیدایی مناقشۀ جدایی‌طلبی قومی، تسخیر سفارت آمریکا، آغاز جنگ تحمیلی، و به‌خصوص تغییر رفتار برخی گروه‌ها از کنش‌گری سیاسی به رفتار نظامی و تروریستی به‌ویژه در سال‌های 59 و شصت، عملاً گفتار اسلامی‌کردن غلبه‌یافت و گفتارهای رقیب از رخداد انقلاب فرهنگی در دانشگاه‌ها کنار رفت یا در حاشیه قرارگرفت. در این مقاله از شیوۀ میشل فوکو برای تباریابی و تحلیل مبدأ استفاده می‌شود.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


ابهری، کاظم (30 مرداد، 1358). دانشگاه تهران نظام طلبگی را برای آموزش عالی پیشنهاد کرد. روزنامه جمهوری اسلامی.  68، 8.  

احمدی، احمد (1361). پیرامون لایحه شورای عالی فرهنگ. نشریه دانشگاه انقلاب. 16، 41؛ 11-10.

اصغرزاده، ابراهیم (17 آذر، 1396). با روی کار آمدن احمدی نژاد پروژه انقلاب فرهنگی دوم کلید خورد. اعتمادآنلاین. برگرفته از https://etemadonline.com/content/148474

آرشیو مرکز اسناد انقلاب اسلامی (بی تا). پرونده ستاد انقلاب فرهنگی. تهران: مرکز اسناد انقلاب اسلامی. شماره بازیابی پرونده 13084، 12[نشریۀ مجاهد، شمارۀ 106].

آرشیو مرکز اسناد انقلاب اسلامی (بی تا). پرونده اعلامیه های دوران انقلاب. تهران: مرکز اسناد انقلاب اسلامی. شماره بازیابی پرونده 9267، 27 و 22.

نشریه کار (اقلیت) (7 اسفند 1359)، 99. به نقل از (آرشیو مرکز اسناد انقلاب اسلامی (بی تا)، پرونده خلاصه ای از مواضع اقلیت در مورد انقلاب فرهنگی با استناد به نشریه کار (شماره 61 تا 173- خرداد 1359 تا مهر 1362). تهران: مرکز اسناد انقلاب اسلامی. شماره بازیابی پرونده 36669).

بازرگان، مهدی (18 اردیبهشت 1359). نخستین گردهمایی انقلاب فرهنگی. روزنامه اطلاعات. 16136، 12.

بازرگان، مهدی (1363). انقلاب ایران در دو حرکت. تهران: بنیاد فرهنگی مهندس مهدی بازرگان.

بتلهایم، شارل (1358). انقلاب فرهنگی و سازمان صنعتی در چین: : دگ‍رگ‍ون‍ی‌ م‍دی‍ری‍ت‌ و ت‍ق‍س‍ی‍م‌ ک‍ار ۱۹۷۵ - ۱۹۷۴ (مترجم: د- پرتاف). تهران: انتشارات یاور.

بنی صدر، ابوالحسن (20 خرداد 1359). انقلاب فرهنگی این نیست که دانشگاه ها را ببندیم. روزنامه کیهان. 11017، 5.

بی.نا (1361). انقلاب و آموزش و پرورش: تجربه و دستاوردهای اتحاد شوروی (مترجم: ج. رشیدی). تهران: انتشارات آینده.

بی نا (1359). پیرامون انقلاب فرهنگی ویتنام (مترجم: ا. فضائلی). تهران: انتشارات بینش.

تورچنکو، و. (بی.تا). انقلاب علمی و فنی و انقلاب در آموزش (مترجم: ا. صدری). بی­جا: نشر پایه.

توسلی، غلامعباس ( 25 آذر، 1391). انقلاب فرهنگی یا فرهنگ انقلابی. روزنامه آسمان. 39، 36.

توفیقی، سیدجعفر (30 مهر 1391). پذیرش دانشجوی شهریه‌ای موجب کاهش پذیرش دانشجوی دولتی می‌شود. خبرگزاری دانشجو. برگرفته از: http://snn.ir/detail/News/211480/76.

جعفریان، رسول ( 25 آذر 1392). چرا حرکت علمی ما کند است؟. خبرآنلاین. برگرفته از: http://www.khabaronline.ir/detail/327886

جلیلی، سیدهدایت (1387). راه دشوار علوم انسانی بررسی جریان‌ها و گفتمان‌های تحول خواه در عرصه علوم انسانی. تهران: کنگره علوم انسانی.

حق‌شناس، فرامرز (1389). جهاد دانشگاهی قاعده انقلاب فرهنگی. تهران: سازمان انتشارات جهاد دانشگاهی.

خمینی، روح‌الله (1378 الف). صحیفه نور (ج 6). تهران: سازمان مدارک فرهنگی انقلاب اسلامی.

خمینی، روح‌الله (1378 ب). صحیفه نور (ج 12). تهران: سازمان مدارک فرهنگی انقلاب اسلامی.

خواجه‌سروی، غلامرضا (1388). دانشگاه اسلامی به‌مثابه راهبرد جمهوری اسلامی ایران. در: اصغر افتخاری، ارزش و دانش: مقدمه‌ای بر دانشگاه اسلامی. تهران: دانشگاه امام صادق (ع) و پژوهشکده مطالعات فرهنگی و اجتماعی وزارت علوم، تحقیقات و فناوری.

نشریۀ دانشگاه انقلاب (مهر1360). دانشگاه از انقلاب تاکنون: دانشگاه صنعتی شریف. نشریه دانشگاه انقلاب، 4، 34-32.

نشریۀ دانشگاه انقلاب (مرداد 1361). طرح و بررسی طرح شورای عالی فرهنگ: طرح شورای عالی فرهنگ. نشریه دانشگاه انقلاب، 14، 77 و 80-67.

نشریۀ دانشگاه انقلاب ( اسفند 1363). خلاصه گزارش فعالیت‌های ستاد انقلاب فرهنگی از بدو تأسیس تاکنون. نشریۀ دانشگاه انقلاب. 45، 74-60.

دانشگاه ملی ایران (1359). گردهمایی انقلاب فرهنگی اسلامی. تهران: دانشگاه ملی ایران با همکاری دفتر هماهنگی همکاریهای مردم با رئیس جمهور.

روزنامه اطلاعات (27 تیر 1358). وزیر فرهنگ و آموزش عالی در گردهمایی استقلال دانشگاه ها: شوراهای محلی بهترین مرجع برای امور دانشگاه ها است. روزنامه اطلاعات. 15907، 11.

روزنامه اطلاعات (15 اردیبهشت 1359). دلایل استعفای مدیریت دانشگاه تهران اعلام شد. روزنامه اطلاعات. 16133، 4.

روزنامه کیهان (28 فروردین ۱۳۵۹).دانشگاه تبریز نیمه تعطیل شد. روزنامه کیهان. 10975، 1.

روزنامه جمهوری اسلامی (28 تیر 1358). سمینار بررسی استقلال دانشگاه ها گشایش یافت. روزنامه جمهوری اسلامی، 42، 3.

روزنامه جمهوری اسلامی (17 تیر 1358). گفتاری در باب سازمان ملی دانشگاهیان.  روزنامه جمهوری اسلامی. 33، 6.

حبیبی، حسن  (24 فروردین 1359). نظر نمایندگان ملت درباره خودکفائی اقتصادی، نظامی و .... روزنامه جمهوری اسلامی. 251، 11.

 روزنامه جمهوری اسلامی (26 فروردین 1359). پیام آیت الله منتظری به سمینار دانشکده الهیات. روزنامه جمهوری اسلامی. 253، 10.

روزنامه جمهوری اسلامی( 31 تیر 1358). فراخوان مقاله. روزنامه جمهوری اسلامی، 44، 3.

روزنامه کیهان (۲۰ خرداد 1359). دانشگاه تعطیل شد، سرنوشت دانشگاهیان چه می شود؟ روزنامه کیهان. 1107، 5.

روزنامه کیهان (30 فروردین 1359). ستاد احزاب و گروه ها در دانشگاه ظرف 3 روز باید برچیده شوند. روزنامه کیهان. 10976، 3.  

گلزاده غفوری، علی (20 خرداد 1359). اختیار نسل ها را به تصمیم های آنی و خلق الساعه نباید واگذار کرد. روزنامه کیهان. 11017، 5.

روشن‌نهاد، ناهید (1383). انقلاب فرهنگی در جمهوری اسلامی ایران. تهران: مرکز اسناد انقلاب اسلامی.

زیباکلام، صادق (18 مرداد 1359). چگونگی فعالیت کلاس های جهاد سازندگی و جذب نیرو. روزنامه اطلاعات. 16209، 5 و 8..

زیباکلام، صادق (۱۳۵۹). ضرورت انقلاب فرهنگی در دانشگاه‌ها. بی‌جا.

زیباکلام، صادق ( 23 اردیبهشت 1386). اخراج دانشجویان و اساتید منتقد انقلاب فرهنگی نیست. سایت عصرایران. برگرفته از http://www.asriran.com/fa/news/17378

زیباکلام، صادق ( 4 اردیبهشت 1391). نشست هم‌اندیشی انقلاب فرهنگی و اسلامی‌کردن علم. ایسنا. برگرفته از http://isna.ir/fa/news/91020402410

زیباکلام، صادق (17 شهریور 1388). اگر روند همین‌گونه پیش رود، انقلاب فرهنگی دوم در راه است. شفاف، برگرفته از http://www.shafaf.ir/fa/news/7708

زیباکلام، صادق (1مرداد 1396). سرابی به نام علوم انسانی اسلامی (نامه سرگشاده صادق زیباکلام به رئیس­جمهور). جماران. برگرفته از https://www.jamaran.ir

سنجابی، کریم (1 اردیبهشت 1359). تغییر نظام آموزشی از دیدگاه شخصیت‌ها. روزنامه اطلاعات. 16123، 4.

شاملو، احمد (1 اردیبهشت 1359). تغییر نظام آموزشی از دیدگاه شخصیت‌ها. روزنامه اطلاعات. 16123، 4.

شرف‌زاده‌بردر، محمد (1383). انقلاب فرهنگی در دانشگاه‌های ایران. تهران: پژوهشکده امام خمینی (س) و انقلاب اسلامی.

شوکت، حمید (1372). نگاهی از درون به جنبش چپ ایران: گفتگوی حمید شوکت با مهدی خان بابا تهرانی. تهران: شرکت سهامی انتشار.

شوکت، حمید (1380). نگاهی از درون به جنبش چپ ایران: گفتگوی با ایرج کشکولی. تهران: نشر اختران.

شوکت، حمید (1381). نگاهی از درون به جنبش چپ ایران: گفتگوی با کوروش لاشایی. تهران: نشر اختران.

رحیم پورازغدی، حسن (6 اردیبهشت 1393). دانشگاه­ها قبل از انقلاب فرهنگی محل ترور و اسلام‌ستیزی بود. خبرگزاری فارس. برگرفته از  https://www.farsnews.com/news/13930206001377 

میرباقری، سیدمحمدمهدی (6 اردیبهشت 1393). انقلاب فرهنگی برای تحقق تمدن دینی اجتناب ناپذیر بود. خبرگزاری فارس، برگرفته از https://www.farsnews.com/news/13930206001424

داوری، عبدالرضا (21 تیر 1394). موضوع بورسیه­ها در دولت قبل، انقلاب فرهنگی دوم بود. پارسینه، برگرفته از https://www.parsine.com/fa/news/246472

مدرسی، فرید (2 اسفند 1384). برخورد با اساتید از پارامترهای انقلاب فرهنگی دوم است. آفتاب نیوز، برگرفته از http://aftabnews.ir/fa/news/41836

منتظری، علی ( 16 مرداد 1390). انقلاب فرهنگی دوم، شعاری انحرافی است. برگرفته از http://yon.ir/neKmk

علم­الهدی، سیداحمد (16 خردا 1389). دانشگاه­ها نیازمند انقلاب فرهنگی دوم. عصر ایران، برگرفته از  https://www.asriran.com/fa/news/118878

طاهری­کیا، حامد؛ کاظمی، عباس؛ رضایی، محمد (1396). چهار روز از حیات دانشگاه پس از انقلاب (30 فروردین تا 2 اردیبهشت 1359). فصلنامه تحقیقات فرهنگی ایران. 10 (1)،200-177. Doi: 10.22631/IJCR.2017.327  

عبدالکریمی، بیژن (8 بهمن 1391). یک ضربه به خصم، یک ضربه به خویش. وبلاگ بیژن عبدالکریمی، برگرفته از http://abdolkarimi.blogfa.com/post/48

عبدالکریمی، بیژن (20 بهمن 1393). نقد عملکرد شورای عالی انقلاب فرهنگی. خبرگزاری مشرق، برگرفته از https://www.mashreghnews.ir/news/388007

غضنفری، علی؛ و شریف، مجید (1359). سرمایه­داری، ازخودبیگانگی و انقلاب فرهنگی. بی­جا: انتشارات تشیع.

فدائی عراقی (1359). انقلاب فرهنگی و آموزشی و تعطیلی دانشگاه­ها. بی­جا: بی­نا.

فراستخواه، مقصود(1388). سرگذشت و سوانح دانشگاه در ایران (بررسی تاریخی آموزش عالی و تحولات اقتصادی، اجتماعی، سیاسی و فرهنگی مؤثر برآن). تهران: انتشارات رسا.

فوکو، میشل (1381 الف). تاریخ جنون در عصر کلاسیک. (مترجم: فاطمه ولیانی). تهران، نشر هرمس. (تاریخ اصل اثر 1961)

فوکو، میشل  (1381 ب). نیچه، تبارشناسی و تاریخ (مترجم: نیکو سرخوش، و افشین جهان‌دیده). در کهون، لارنس (1381)، متن‌گزیده‌های مدرنیسم و پست‌مدرنیسم (مترجم: عبدالکریم رشیدیان، و دیگران)، تهران: نشر نی. (تاریخ اصل اثر 1976)

نشریه کار (اکثریت) (20 اسفند  1359). آقای رئیس جمهور این بازی­ها درد مردم را درمان نمی کند. روزنامه کار. 101،  3-1.

نشریه کار (اکثریت) (15 مرداد  1359).بستن دانشگاه ها زیر پوشش انقلاب فرهنگی به زیان انقلاب است. روزنامه کار. 70، 6.

کچویان، حسین (1390). هویت ما. قم: کتاب فردا.

کچویان، حسین و قاسم زائری (1388). ده گام روش‌شناختی در تحلیل تبارشناسانه فرهنگ با اتکا به آراء میشل فوکو. راهبرد فرهنگ. 7، 30- 7.

گولد واسر، ژانت؛ وئوتی استوارت (بی تا). چین و کارگران: مبارزه بین دو خط مشی در انقلاب بزرگ فرهنگی پرولتاریایی (مترجم: داودی و رمضانی). بی­جا: انتشارات یاور.

مجله لوح (مرداد ۱۳۷۸). مرغ های سیاه، مرغ‌های سفید، تخم­مرغ­های دوزرده. مجله لوح.  5، 21-20.

مصباح یزدی، محمدتقی؛ و دیگران (1361). علوم انسانی، اسلام و انقلاب فرهنگی. تهران: جهاد دانشگاهی.

ملکی، محمد (1359). دانشگاه تهران و جای پای امپریالیسم. تهران: بی­نا.

بی­نا (بی­تا). شش آذر شاه دوباره تکرار شد. بی­جا.

ناظمی اردکانی، مهدی (1389). شورای انقلاب اسلامی و شورای عالی انقلاب فرهنگی. تهران: آوای نور.

نجفی، محمدعلی (آبان 1360). انقلاب فرهنگی و وزارت فرهنگ و آموزش عالی، نشریه دانشگاه انقلاب. 5، 10-7.

نجفی، محمدعلی (مهر 1361). در حاشیه مسائل انقلاب فرهنگی. نشریه دانشگاه انقلاب. 16، 15-12.

نهضت آزادی ایران (1363). تحلیلی پیرامون دانشگاه قبل و بعد از انقلاب. تهران: بی­جا.

نوبری، علی­رضا (16 تیر 1359). تغییر نظام آموزشی، گامی بلند به سوی تحقق انقلاب فرهنگی. روزنامه اطلاعات، 1683، 4 و 5.

بی­نا (1979). مقدمه­ای بر انقلاب فرهنگی کوبا. قزوین: پیشگام قزوین.

Mojab, Sh. (1991). The state and university: The Islamic Cultural Revolution in the institutions of higher education of Iran 1980-87. University of Illinois at Urbana-Champaign.