پژوهشگاه مطالعات فرهنگی، اجتماعی و تمدنی (وزارت علوم، تحقیقات و فناوری) فصلنامه تحقیقات فرهنگی ایران 2008-1847 19 2 2026 06 22 Emergence of developmental character-based discourse in post-revolutionary Iran (1989-2001) برآمدن گفتمان خلقیاتی-‌توسعه‌گرا در ایران پس از انقلاب (1380-1368) 101 140 562 10.22035/jicr.2026.3566.3787 FA هادی آقاجانزاده دکتری مردم‌شناسی، گروه انسان‌شناسی، دانشکده علوم اجتماعی، دانشگاه تهران، تهران، ایران 0009-0000-4668-3394 Journal Article 2025 10 20 This article examines the emergence of a Developmental Character-Based Discourse  in post-revolutionary Iran (1989–2001). The dominant revolutionary discourse initially emphasized “innate guidance” and a “divine human being,” rendering early character narratives unrelated to developmentalism. The war’s end and practical necessities revived character-based discourse. The core question is how this shift from “revolutionary essentialism” to a “Developmental Character-Based Discourse” occurred and was reconfigured in cultural and social policymaking. The shift emerged through a realignment of official discourse that redefined “backwardness” as a threat to Islamic values and promoted “civilization-building.” Developmentalist social and political scientists, stressing the measurement and management of Iranian “attitudes” and “character traits,” played a pivotal role. Alongside state institutions—especially IRIB and the Supreme Council of Cultural Policy—they constructed a new character-driven subjectivity aligned with state developmental objectives. This project crystallized in initiatives like the “Survey of Iranian Values and Attitudes,” which aimed not to empower society but to control and harmonize behaviors to establish a desirable “social order” and support economic development. Thus, the discourse moderated public expectations and legitimized state economic and cultural policies. Without analyzing such surveys directly, this study explores the historical context that made them relevant. مقالۀ حاضر، چگونگی برآمدن گفتمان خلقیاتی‌ـ‌توسعه‌گرا در ایران پس از انقلاب (سال‌های ۱۳۶۸ تا ۱۳۸۰) را بررسی کرده است. با توجه به اینکه گفتمان مسلط در دهۀ نخست انقلاب اسلامی، بر «هدایت فطری» و تربیت «انسان الهی» تأکید داشت، پاره‌روایت‌های خلقیاتی این دوره، نسبتی با توسعه‌گرایی نداشتند. با پایان یافتن جنگ هشت‌ساله و رویارویی با ضرورت‌های عملی، زمینۀ احیای گفتمان خلقیاتی فراهم شد. مسئلۀ اصلی این مقاله، چگونگی گذار از «فطرت‌گرایی انقلابی» به «خلقیات‌گرایی توسعه‌ای» و صورت‌بندی دوبارۀ آن در پیوند با سیاست‌گذاری فرهنگی و اجتماعی است. دراین‌راستا، کوشیده‌ام نشان دهم، این گذار با چرخشی در گفتمان رسمی همراه بود و «شکست» به‌مثابه خطری برای ارزش‌های اسلامی و «تمدن‌سازی» جدید بازتعریف شد. در این فرایند، دانشوران توسعه‌گرای علوم اجتماعی و سیاسی با قرائتی خاص از توسعه، و تأکید بر سنجش و مدیریت «نگرش‌ها» و «خلقیات» ایرانیان، نقش محوری‌ای یافتند. آنان در همگرایی با دستگاه‌های سیاست‌گذار دولتی، به‌ویژه نهادهایی همچون صدا‌و‌سیما و شورای فرهنگ عمومی، کوشیدند «سوژۀ خلقیاتی» جدیدی، متناسب با اهداف توسعه‌ای جمهوری اسلامی، برسازند. این امر در قالب طرح‌های ملی‌ای مانند «پیمایش ارزش‌ها و نگرش‌های ایرانیان» متبلور شد که هدف نهایی آن، نه توانمندسازی جامعه، بلکه کنترل و همگراسازی رفتارها و نگرش‌ها در راستای ایجاد «نظم اجتماعی» مطلوب و پشتیبانی از برنامۀ توسعۀ اقتصادی بود. درنتیجه، گفتمان خلقیاتی‌ـ‌توسعه‌گرای این دوره، در خدمت تعدیل انتظارات از دولت و مشروعیت‌بخشی به سیاست‌های اقتصادی و فرهنگی قرار گرفت. این پژوهش بی‌آنکه به‌طور مستقیم به موضوعی چون ارزش‌ها و نگرش‌های ایرانیان بپردازد، زمینۀ تاریخی موضوعیت یافتن آن را بررسی کرده است. http://www.jicr.ir/article_562_4e4b5fbbbb602b6d35bea8460aa8f8e5.pdf