فصلنامه تحقیقات فرهنگی ایران

فصلنامه تحقیقات فرهنگی ایران

کموسوسیالیسم و فرهنگِ صلح‌ستیزی در ایران معاصر

نوع مقاله : مقاله علمی پژوهشی

نویسنده
استاد اندیشه سیاسی، دانشکده مطالعات جهان، دانشگاه تهران، تهران، ایران
چکیده
بخشی از علل صلح‌گریزی و صلح‌ستیزی فرهنگی است. مسئله این مقاله شناخت تأثیر ایدئولوژی غربِ سوسیال بر فرهنگ صلح‌ستیزی، غیریت‌سازی و تندروی در فرهنگ سیاسی ایران معاصر است. مفهوم کموسوسیالیسم با تلفیق دو کلمهٔ کمونیسم و سوسیالیسم ساخته شده و پرسش اصلی این است که فرهنگِ کموسوسیالیستی چگونه بر غیریت‌سازیِ، نارواداری و صلح‌ستیزی در فرهنگ سیاسیِ ایران معاصر مؤثر بوده است؟ پس از طرح یک بحث نظری و تعریف مفاهیم اصلی، مقاله به صورت کوتاه به مواجهه ایران با تجدد و غرب می‌پردازد سپس شکل‌گیری فرهنگ سیاسیِ ایران را در دهه‌های منتهی به انقلاب اسلامی در سال 1357 بحث می‌کند. در این بخش پنج جریانِ سازنده فرهنگ سیاسی در این دوره معرفی، و منابع شکل‌دهندهٔ این فرهنگ، و ادامه تأثیر و تأثر آن‌ها از یکدیگر بحث می‌شود. بخش بعدی به بازتولید فرهنگ سیاسیِ کموسوسیالیستی پس از انقلاب اسلامی و بازتولید آن تا به امروز اختصاص دارد. در قسمت آخر به ناهم‌خوانی فرهنگ سیاسیِ شکل‌گرفته با دین اسلام از یک سو، و پنج منبع اصیل ایرانی اسلامی از سوی دیگر اشاره شده است. یافته‌های مقاله نشان می‌دهد ایرانیان از زمان مواجهه با غرب و تجدد تا به امروز، از نظر نگرش و فرهنگ سیاسی، در عمل بیشتر از غرب سوسیال و به مراتب کمتر از غرب لیبرال متأثر بوده‌اند.
کلیدواژه‌ها

موضوعات


اتحادیه، منصوره (1361). پیدایش و تحول احزاب سیاسی مشروطیت (دوره اول و دوم مجلس شورای ملی). تهران: نشر گستره.
احسائی، شیخ محمد بن علی بن ابراهیم. (۱۴۰۸ق). عوالی‌اللئالی (ج1و2)، قم: دار سیدالشهداء.
احمدی میانجی، میرزا علی (1382). مالکیت خصوصی در اسلام. تهران: نشر دادگستر.
احمدی، حمید؛ حسنی، مهدی (1389). خرد سیاسی در شاهنامه فردوسی؛ مبانی و ساختارها. فصلنامه سیاست، 40(3)، 21-40.
انوری، حسن (بی‌تا). اخلاق در شاهنامه. تهران: انتشارات سخن.
ایمان، محمدتقی (1397). روش‌شناسی تحقیقات کیفی. قم: پژوهشگاه حوزه و دانشگاه.
آبراهامیان، یرواند (1377). ایران بین دو انقلاب (مترجمان:‌ احمد گل‌محمدی و محمدابراهیم فتاحی). تهران: نشرنی.
آبراهامیان، یرواند (1386). اسلام رادیکال: مجاهدین ایرانی. آلمان: نشر نیما.
آبراهامیان، یرواند (1403). ایران بین دو انقلاب (مترجمان: احمد گل‌محمدی و محمدابراهیم فتاحی). تهران: نشرنی.
آرنت، هانا (1392). خشونت (مترجم: عزت‌الله فولادوند). تهران: انتشارات خوارزمی.
آشوری، داریوش (1393). تعریف‌ها و مفهوم فرهنگ. تهران: نشر آگاه.
آل احمد، جلال (1396). غرب‌زدگی. تهران: انتشارات فرهنگ‌روز و فردوس.
باستانی پاریزی، ابراهیم (1384). جهان‌بینی ایرانی در عصر باستان. تهران: نشرعلم.
بحرانی، مرتضی (1390). مصطفی السباعی. در علی‌اکبر علیخانی و همکاران، اندیشه سیاسی متفکران مسلمان (جلد 15, ص 257-293). تهران: پژوهشکده مطالعات فرهنگی و اجتماعی.
بشیریه، حسین (1379). نظریه‌های فرهنگ در قرن بیستم. تهران: مؤسسه فرهنگی آینده‌پویان.
تمیزال، علی (1399). صلح و دوستی از دیدگاه مولانا. دوفصلنامه علمی تخصصی زبان و ادبیات فارسی (شفای دل)، 3(6). 134-123.  doi: https://www.doi.org/4/jshd.2021.121845
جمالزاده، محمدعلی (1345). خلقیات ما ایرانیان. تهران: بی‌نا.
حسن‌بن‌یوسف مطهرالحلّی (1387). تحریرالأحکام، الشرعیةعلی مذهب‌الإمامیة. قم: مؤسسه فرهنگی و اطلاع‌رسانی تبیان.
حسن‌زاده، اسماعیل (1394). مشی چریکی چپ در ایران. در: مجتبی مقصودی، تحولات سیاسی اجتماعی ایران،1320-1357 (ص 216). تهران: نشر روزنه.
حقیقت، سیدصادق (1398). روش‌شناسی در علوم سیاسی. قم: دانشگاه مفید.
خسروی، خدیجه؛ خالقی‌مطلق، جلال؛ ایمانی، علی (1399). خرد و ابعاد آن در میان‌فزودهای شاهنامه فردوسی. سبک‌شناسی نظم و نثر فارسی، 13(8)، 69-84.  
خلیقی، عزت؛ روزبهانی، سعید؛ و امیراحمدی، ابوالقاسم (1402). بنیادهای اخلاقی و اجتماعی حقوق بشر در شاهنامه فردوسی با رویکرد به مؤلفه‌های عدالت اجتماعی و کرامت انسانی. فصلنامه اخلاق در علوم و فناوری، 66, 18-24.
خنیفر، حسین؛ و مسلمی، ناهید (1402). مبانی و فصول روش‌های پژوهش کیفی (جلد 2). تهران: نگاه دانش.
درویشی، نازنین؛ حسینی، زینب (1400). پژوهشی درباره نقش و جایگاه دوستی در اندرزنامه‌های پهلوی. پژوهش‌نامه فرهنگ و زبان‌های باستانی، 2(2)، 178-147. doi:10.22034/aclr.2022.255065
رضایی‌دشت‌ارژنه، محمود (1395). شکوه خرد در شاهنامه فردوسی. تهران: انتشارات علمی، فرهنگی.
رضوی، فاطمه (1401). آزادگی و صلح کل. تهران: انتشارات خاموش.
رفیع‌زاده، مجید(1387). تاریخ تحلیلی حزب توده در ایران. تهران: نشر اختران.
زیباکلام، صادق (1380). مقدمه‌ای بر انقلاب اسلامی. تهران: نشر روزنه.
سازمان مجاهدین خلق ایران. (1353). مبارزه مسلحانه ضرورتی تاریخی. مجاهد، 1(4)، 6-5.
ساشادینا، عبدالعزیز (1386). مبانی همزیستی اجتماعی در اسلام (ترجمه سیدهادی هاشمی). قم: نشر ادیان.
سام‌دلیری، کاظم؛ شهبازی، بهروز (1391). انقلاب؛ چرا و چگونه، بازخوانی ایدئولوژی انقلابی احزاب جپ دوره پهلوی. جامعه‌شناسی تاریخی، 4(1)، 1-23.
السباعی، مصطفی (1960). اشتراکیة‌الاسلام. دمشق: دارالمطبوعات.
السباعی، مصطفی (1998). التکافل الاجتماعی فی‌الاسلام. بیروت: دارالوراق.
السحار، عبدالحمید جودة (بی‌تا). ابوذرغفاری؛ خداپرست سوسیالیست (ترجمه علی شریعتی). بی‌جا: بی‌نا.
سریع‌القلم، محمود (1386). فرهنگ سیاسی ایران. تهران: پژوهشکده مطالعات فرهنگی و اجتماعی.
سعیدی، علی اصغر. (۱۳۹۹، ۲۴ خرداد). نظریه پردازان مصادره، هفته‌نامه تجارت فردا. (۳۶۳). شناسه خبر: ۳۴۶۸۶.
سعیدی، علی‌اصفر (1399). نظریه‌پردازان مصادره. هفته تجارت فردا، 363، 24. شناسه خبر 34686.
سلیمانی، فرانک (1388). جلوه‌های صلح و بشردوستی در اشعار مولانا، حافظ و سعدی. مجله امداد و نجات، 1(3)، 16-1.
شریعتی، علی(1401). تشیع علوی و تشیع صفوی. تهران: انتشارات سپیده‌باوران.
شریفی، محمد؛ حسینی، علیرضا (1397). بررسی تطبیقی صلح در اندیشه سعدی و متفکران معاصرغربی. پژوهش‌نامه علوم انسانی، 40، 165-147.
شلتوت، محمود (بی‌تا). صلح و جنگ در اسلام (مترجم: ش. رحمانی). تهران: انتشارات بعثت.
شهیدثانی (1351). کشف الریبة فی أحکام الغیبة. قم: نشرمرتضوی.
شهیدثانی (1415 ق). منیة المرید فی ادب المفید و المستفید (تدوین: ر. مختاری) قم: مکتب‌الاعلام الاسلامی.
شیخ محمد بن علی بن ابراهیم احسائی (1408). عوالی اللآلی. قم: دار سیدالشهداء.
شیخ‌طوسی (1387 ه.ق). المبسوط فی فقه الإمامیة. تهران: نشر مکتبة مرتضویة لإحیاء آثار الجعفریة.
شیخ‌طوسی (1390 ه.ق). النهایة فی مجرد الفقه و الفتاوی. بیروت: دارالکتاب‌العربی.
شیمل، آنه‌ماری (1384). ابعاد عرفانی اسلامی. تهران: دفتر نشر فرهنگ اسلامی.
صمیمی، سعیده؛ پاشایی فخری، کامران؛ عادل‌زاده، پروانه (1399). صلح و جنگ حافظ. تهران: نشر مولی‌علی.
طباطبایی‌فرد، سیدمحسن(1400). احیاگری دینی. تهران: مؤسسه فرهنگی هنری آفتاب خرد.
طبری، احسان (1399). کژراهه: خاطراتی از تاریخ حزب توده. تهران: انتشارات امیرکبیر.
طبری، محمدبن‌جریر (1408). تاریخ طبری (ج 2). بیروت: دارالمکتب‌العالمیة.
عزیزی، طاهره (1388). ترسیم چرخه عدالت در شاهنامه. فصلنامه علوم سیاسی، (45), 143-170.
علیخانی، علی‌اکبر (1382). اخلاق و سیاست در نگرش و روش امام علی(ع). فصلنامه علوم سیاسی، 23، 79-42. 
علیخانی، علی‌اکبر (1388 الف). حقوق بشر دوستانه در اسلام. مرکز مطالعات حقوق بشر دانشگاه قم، 4(1)، 18-3.
علیخانی، علی‌اکبر (1388ب). عدالت و خشونت سیاسی در اسلام. در علی‌اکبر علیخانی، درآمدی برنظام سیاسی عدالت در اسلام (۲۰۶-۱۷۹). تهران: انتشارات پژوهشکده مطالعات فرهنگی و اجتماعی وزارت علوم، تحقیقات و فناوری.
علیخانی، علی‌اکبر (1389). اخلاق دشمنی در اندیشهٔ سیاسی اسلام. پژوهشنامه علوم سیاسی، 5(4)، 103-69.
علیخانی، علی‌اکبر (1392). اسلام و همزیستی مسالمت‌آمیز؛ چالش جهان مدرن برای زندگی. تهران: نشر به‌آفرین.
علیخانی، علی‌اکبر (1393). اسلام بر سر دوراهی خشونت و مسالمت؛ ریشه‌یابی تفسیرهای غیرمسالمت‌آمیز از اسلام. پژوهشنامه علوم‌سیاسی، 9(2)، 148-131.
علیخانی، علی‌اکبر (1400). کرامت انسانی، خشونت و اخلاق در اندیشه سیاسی امام علی (ع). در: احمد پاکتچی و مرتضی سلمان‌نژاد، اخلاق اجتماعی در نهج‌البلاغه (صص. ۱۰۰-۶۳. تهران: خانه کتاب و ادبیات ایران.
علیخانی، علی‌اکبر (1401). روش لایه‌ای در اندیشه‌پژوهی. تهران: نشر نگاه معاصر.
علیخانی، علی‌اکبر (1403 الف). تحقق صلح ایرانی اسلامی؛ از ایدئال تا واقعیت. در: نعمت‌الله فاضلی، صلح ایرانی (276-227). تهران: نشر همرخ.
علیخانی، علی‌اکبر (1403 ب). نظریه و روش زنجیره‌ای در جریان‌پژوهی. تهران: نشر نگاه معاصر.
علیخانی، علی‌اکبر (1403 ج). چالش‌ها و موانع فرهنگی نظریه‌پردازی میان‌رشته‌ای در ایران. فصلنامه مطالعات میان‌رشته‌ای در علوم‌انسانی، 16(3)، 28-5. doi:10.22035/isih.2024.5302.5024
علیدوست، ابوالقاسم؛ و ابراهیمی‌راد، محمد (1389). بررسی قاعده تسلط و گستره آن. مجله حقوق اسلامی، 7(24)، 31-7.  
عمیدزنجانی، عباسعلی (1379). حقوق تعهدات بین‌الملی و دیپلماسی در اسلام. تهران: انتشارات سمت.
عیوضی، محمدرحیم (1385). جامعه‌شناسی اپوزیسیون در ایران. تهران: نشر قومس.
غلامی، محمد (1399). پیری فرهنگی و فرهنگ پیری. تهران: نشر اندیشه احسان.
فراستخواه، مقصود (1399). ما ایرانیان. تهران: نشرنی.
فوره، فرانسوا (1404). گذشته‌ یک توهم (ترجمه حمید هاشمی کهندانی). تهران: انتشارات کتابستان برخط.
قاسمی، حمید (1400). مرجع پژوهش. تهران: نشر اندیشه‌آرا.
قوچانی، محمد (1400). پارادوکس مارکسیسم اسلامی. تهران: نشر سرایی.
قیامتی، علیرضا (7 خرداد 1403).  شاهنامه‌پژوه در مورد «صلح در اندیشه فردوسی» در برنامه افتتاحیه پنجمین همایش بین‌المللی صلح و حل منازعه، دانشکده مطالعات جهان دانشگاه تهران، تهران، ایران.
قیامتی، علیرضا. (۱۴۰۳). صلح در اندیشه فردوسی. پنجمین همایش بین‌المللی  صلح و حل منازعه. (۷و ۸ خرداد). کتاب همایش (قابل دسترسی در www.icpcr.ut.ac.ir)
کاظمیان، مرتضی (1383). سوسیال دموکراسی دینی: محمدنخشب و خداپرستان سوسیالیست. تهران: نشرکویر.
کلنز، ژان (1377). ادیان ایران باستان (مترجم: ژاله آموزگار). تهران: نشر معین.
کوچکیان، طاهره (1397). صلح‌کل؛ برآیند گفت‌وگوی منطقی ادبیات جهان در منطق گفت‌وگوی حافظ و گوته. مطالعات ادبیات تطبیقی، 12(48)، 133-153.
کوشکی، پروین؛ مؤذنی، علی‌محمد؛ جوادی ارجمند، محمدجعفر (1400). بررسی صلح و مدارا در اندیشه مولوی و عطار و مقایسه آن با رویکرد صلح‌گرایی ملاصدرا. دوفصلنامه تاریخ ادبیات، 14(2)، 161-184.
کیانوری، نورالدین (1372). خاطرات نورالدین کیانوری. تهران: انتشارات اطلاعات.
لاک، جان (1389). نامه‌ای درباره تسامح (مترجم: حسن بشیریه). تهران: نشرنی.
محقق داماد، سیدمصطفی (1403). قواعدفقه (جلد ج 1). تهران: مرکز نشر علوم انسانی.
محقق کرکی (1408 ق). جامع‌المقاصد. قم: مؤسسه آل‌بیت.
محقق کرکی و دیگران (1413 ق). خراجی‌ات. قم: مؤسسه نشراسلامی.
محمودی، سیدعلی (1393). نواندیشان ایرانی. تهران: نشرنی.
مدرسی طباطبایی، حسین (1362). زمین در فقه اسلامی. تهران: دفترنشر فرهنگ اسلامی.
مرتضوی، سیدضیاء (9 بهمن 1401). موضع امام‌خمینی(ره) درباره ترورهای گروه فدائیان اسلام. ایکنا، برگرفته از https://iqna.ir/00HHG9
مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی (بی‌تا). قابل دسترسی درhttps://rc.majlis.ir/fa/law/show/98641
مروارید، علی‌اصغر (1410 ق). سلسلة الینابیع الفقهیة. بیروت: مؤسسة فقه‌الشیعة.
مصلی‌نژاد، عباس (1389). فرهنگ سیاسی ایران. تهران: انتشارات فرهنگ صبا.
ملااحمدوف، میرزا (1384). جنگ و صلح در شاهنامه فردوسی. تهران: نشر روزگار.
موحدی، محمدرضا؛ و رحیمی‌زارع، زهره (1402). اندیشه صلح کل در دیوان فیض دکنی. پژوهشنامه ادیان، 34، 293-270.
مهرآبادی، مظفر (1384). بررسی تغییر ایدئولوژی سازمان مجاهدین خلق. تهران: مرکز اسناد انقلاب اسلامی.
مهرگان، احسان (1400). مسئله حزب توده: تأملی در نسبت چپ ایرانی با قدرت. تهران: نشرنی.
میانجی،  میرزا علی احمد. (۱۳۸۲). مالکیت خصوصی در اسلام، تهران: نشر دادگستر.
میل، جان استوارت (1395). رساله درباره آزادی (مترجم: جواد شیخ‌الاسلامی). تهران: انتشارات علمی فرهنگی.
نجفی، محمدحسن (1365). جواهرالکلام. تهران: دارالکتب‌الإسلامیة.
نخشب، محمد(1380). مجموعه آثار محمد نخشب. تهران: چاپخش.
نراقی، حسن (1399). جامعه‌شناسی خودمانی. تهران: نشر اختران.
ویسی، مهسا (1401). بررسی اندیشه صلح پارسی هخامنشیان بر مبنای اهداف فرهنگ و آموزش صلح. دوفصلنامه جستارهای تاریخی، 13(1)، 311-287. doi:10.30465/hcs.2022.42997.2695
همائی، سیدجلال؛ یوزباشی، مریم؛ سرمد، زهره، (۱۴۰۳).  فلسفه جنگ و ضدجنگ در شاهنامه فردوسی با نگاهی دیگر. نشریه علمی سبک‌شناسی نظم و نثر فارسی، (۹)۱۷، ۱۹۷-۲۲۸. doi: 10.22034/bahareadab.2024.17.7552
یزدی، ابراهیم (1394). شصت سال صبوری و شکوری. تهران: نشر کویر.
Moghadam, V. (1987, Nov/Dec). Socialism or Anti-Imperialism? The Left and Revolution in Iran. New Left Review (166).
Stephan, M., & Sazegara, M. (2009). Iran's Islamic Revolution and Nonviolent Struggle. In M. Stephan, Civilian Jihad: Nonviolent Struggle, Democralization and Governance in the Middle East (pp. 185-204). New York: Palgrave Macmillan.
 
ارسال نظر در مورد این مقاله
نام را وارد کنید.
نشانی پست الکترونیکی را به درستی وارد کنید.
وابستگی سازمانی را به درستی وارد کنید.
توضیحات را وارد کنید (حداقل 50 حرف)
CAPTCHA Image
شناسه امنیتی را به درستی وارد کنید.

مقالات آماده انتشار، پذیرفته شده
انتشار آنلاین از 01 فروردین 1405

  • تاریخ دریافت 30 تیر 1404
  • تاریخ بازنگری 11 شهریور 1404
  • تاریخ پذیرش 07 آبان 1404