این مقاله به چگونگی برآمدن گفتمان خلقیاتی-توسعه‌گرا در ایران پس از انقلاب طی سالهای ۱۳۶۸ تا ۱۳۸۰ می‌پردازد. با توجه به اینکه گفتمان مسلط در دهه نخست انقلاب اسلامی، بر «هدایت فطری» و تربیت «انسان الهی» تأکید داشت، پاره‌روایت‌های خلقیاتی این دوره، نسبتی با توسعه‌گرایی نداشتند. با پایان جنگ و مواجهه با ضرورت‌های عملی، زمینه برای احیای گفتمان خلقیاتی فراهم شد. مسئله اصلی مقاله، چگونگی گذار از «فطرت‌گرایی انقلابی» به «خلقیات‌گرایی توسعه‌ای» و صورتبندی مجدد آن در پیوند با سیاستگذاری فرهنگی و اجتماعی است.

مقاله می‌کوشد نشان می‌دهد این گذار با چرخشی در گفتمان رسمی همراه بود؛ «شکست» به مثابه خطری برای ارزش‌های اسلامی و «تمدن‌سازی» جدید بازتعریف شد. در این فرآیند، دانشوران توسعه‌گرای علوم اجتماعی و سیاسی با قرائتی خاص از توسعه، و تأکید بر سنجش و مدیریت «نگرش‌ها» و «خلقیات» ایرانیان، نقش محوری یافتند. آنان در همگرایی با دستگاه‌های سیاست‌گذار دولتی، به ویژه نهادهایی همچون صدا و سیما و شورای فرهنگ عمومی، کوشیدند «سوژه خلقیاتی» جدیدی متناسب با اهداف توسعه‌ای جمهوری اسلامی برسازند. این امر در قالب طرح‌های ملی مانند «پیمایش ارزش‌ها و نگرش‌های ایرانیان» متبلور شد که هدف نهایی آن، نه توانمندسازی جامعه، بلکه کنترل و همگراسازی رفتارها و نگرش‌ها در راستای ایجاد «نظم اجتماعی» مطلوب و پشتیبانی از پروژه توسعه اقتصادی بود. در نتیجه، گفتمان خلقیاتی-توسعه‌‌گرای این دوره، در خدمت تعدیل انتظارات از دولت و مشروعیت‌بخشی به سیاست‌های اقتصادی و فرهنگی قرار گرفت. این پژوهش بی‌آنکه به‌طور مستقیم به پژوهشی چون ارزش‌ها و نگرش‌های ایرانیان بپردازد، زمینه تاریخی موضوعیت یافتن آن را مورد مطالعه قرار می‌دهد.