فصلنامه تحقیقات فرهنگی ایران

فصلنامه تحقیقات فرهنگی ایران

نظام معنایی مدارا و بسترهای ناظر بر آن در اندیشه حافظ

نوع مقاله : مقاله علمی پژوهشی

نویسندگان
1 دانشیار جامعه‌شناسی، دانشکده علوم اجتماعی، دانشگاه علامه طباطبایی، تهران، ایران
2 دانش‌آموخته کارشناسی ارشد جامعه‌شناسی، دانشکده علوم اجتماعی، دانشگاه علامه طباطبایی، تهران، ایران
10.22035/jicr.2026.3624.3837
چکیده
«مدارا» در زمره رویکردهایی است که حافظ مجدانه آن را به تلویح‌وتصریح مورد تأکید قرار داده‌است. هدف پژوهش رؤیت‌پذیرسازی نشانگان مدارا در اندیشه حافظ در پیوند با نقش‌مایه‌های اساسی حاکم بر قرن هشتم هجری است. مقاله مبتنی بر پرسش از چیستی «محوری‌ترین رئوس سازنده قرن هشتم»، «نشانگان مدارا در اندیشه حافظ» و نحوه «هم‌پیوندی صورت‌بندی سیاسی، فرهنگی، اجتماعی و اقتصادی مسلط بر قرن هشتم از یک‌سو و نمود پدیداری مدارا در ذهن‌وجان حافظ از سوی‌دیگر» تنسیق یافته ‌است. داده‌های پژوهش شامل عزلیات برگزیده از دیوان حافظ، شروح معتبر، منابع تاریخی و اظهارات مصاحبه‌ای 20 نفر از اعضای هیئت علمی رشته‌های منتخب از علوم انسانی است. در پی یادداشت‌برداری از منابع کتابخانه‌ای و پیاده‌سازی مصاحبه‌ها، داده‌کاوی با روش تحلیل مضمون به‌ انجام‌ رسید. بر اساس یافته‌ها، زمانه حافظ حسب 5 مضمون «وابستگی نهادی دین‌ودانش به قدرت سیاسی»، «ساخت ناپایدار قدرت؛ ناامنی سیاسی متزاید»، «عزت نفاق و تدلیس؛ ذلت اخلاق و هنجار»، «دینداری رسمی بر بادرفته؛ عرفان و زبان رمزی نودمیده» و «تنگنای معیشت؛ فرسایش هم‌زیستی اجتماعی» رؤیت‌پذیر می‌گردد. به‌علاوه، 6 مضمون «انتفاح باورمند در جرعه‌نوشی نقد و نیش»، «درون‌سپاری نقد اخلاقی و تعلیق خشونت داورانه علیه دیگری»، «فروگذاشتِ حکم در سایه لطف»، «کثرت‌گزینیِ معنا در افقِ وحدتِ زیست»، «کنشِ شکیب‌بنیاد در میدان» و «کنش‌گری اندیشیده در امتناع از نزاع» مؤلفه‌های مداراجویی در اندیشه حافظ را تشکیل ‌داده‌اند. «خشونت‌پرهیزیِ نهادی»، «به‌رسمیت‌شناسی تفاوت و تکثر»، همزمان با «پاسداشت بنیادهای فطری و مشترکات فرهنگی‌ودینی»، «تثبیت نهادی سنت نقد و گفت‌وگو» و «تعمیق واژه‌گزینی در مواجهه تأملی و خشونت‌پرهیز با مضیقه‌ها، تعارضات و پیچیدگی‌های زندگی روزمره» از دلالت‌های اساسی اندیشه مداراجوی حافظ در پیوند با امروزِ جامعه ایرانی هستند.
کلیدواژه‌ها

موضوعات


قرآن حکیم. همراه با شرح آیات منتخب (ترجمه ناصر مکارم شیرازی). قم: انتشارات تابان.
امام‌علی (1379). نهج‌البلاغه (گردآوری شریف رضی؛ ترجمه محمد دشتی؛ چاپ اول). تهران: انتشارات آل طه.
اتکینسون، ریتا آل؛ اتکینسون، ریجاد سی؛ و همکاران (1385). زمینه روان‌شناسی هیلگارد (ترجمه محمدتقی براهنی و دیگران). تهران: انتشارات رشد.
اصغریان دستنانی، محمد؛ و محمددوست، محمودرضا (1403). بنیادهای فکری تساهل و تسامح و ناسازواری آن با غیرت انقلابی. پژوهش‌های سیاست اسلامی، 25، 196-219.
امیری، محمود (1392). حافظ ده استاد: شرح جامع غزلیات حافظ. شیراز: انتشارات نوید.
آیت‌اللهی، حمیدرضا؛ و خدری، غلامحسین (1394). کنکاشی در معنای تساهل و تسامح در دو فرهنگ اسلامی و غربی. دانشنامه علوم قرآن و حدیث، 2(3)، 13-39.
پزشک‌زاد، ایرج (1383). حافظ ناشنیده پند. تهران: نشر قطره.
جاوید، هاشم (1375). حافظ جاوید؛ شرح دشواری‌های ابیات و غزلیات دیوان حافظ. تهران: انتشارات علمی و فرهنگی.
جعفری لنگرودی، محمدجعفر (1368). راز بقای ایران در سخن حافظ. تهران: کتابخانه گنج همایون.
جهانبگلو، رامین (1381). گفت‌وگو و مدارا. تهران: نشر مرکز.
حافظ شیرازی، شمس‌الدّین محمّد (1379). دیوان حافظ، تصحیح علامه قزوینی و قاسم غنی (چاپ پنجم). تهران: انتشارات جمهوری.
خائفی، پرویز (1390). مجمع پریشانی؛ چهارده مقاله درباره حافظ. شیراز: انتشارات نوید.
خرّمشاهی، بهاءالدین (1382). حافظ حافظهٔ ماست (چاپ اوّل). تهران: انتشارات قطره.
خرّمشاهی، بهاءالدّین (1390). ذهن و زبان حافظ (چاپ نهم). تهران: انتشارات ناهید.
خواست‌خدایی، الهام (1389). حافظ‌پژوهی (دفتر سیزدهم، آثاری از مجموعه نویسندگان). شیراز: انتشارات کوشامهر.
درگاهی، محمود (1396). در خلاف آمدِ عادت: مقالاتی در چالش با حافظ‌شناسی رسمی و رایج. تهران: انتشارات کویر.
دهخدا، علی‌اکبر (1377). لغت‌نامه دهخد (مدخل «رواداری»). تهران: مؤسسه لغت‌نامه دهخدا و مرکز بین‌المللی نشر دانشگاهی.
رجبی، محمدرضا؛ و نصیری، محمد (1394). معضل مفهومی مدارا. فلسفه دین، 12(3)، 545-566.
رحمتی، محمدمهدی (1388). جامعه‌شناسی خشونت ورزشی. تهران: انتشارات علمی و فرهنگی.
زاهدی اصل، محمد (1371). مقدمه‌ای بر خدمات اجتماعی در اسلام. تهران: انتشارات دانشگاه علامه طباطبایی.
زرین‌کوب، عبدالحسین (1349). از کوچه رندان، درباره زندگی و اندیشه حافظ. تهران: شرکت سهامی کتاب‌های جیبی.
سلیمانی، فرانک (1388). جلوه‌های صلح و بشر دوستی در اشعار مولانا، حافظ و سعدی. فصلنامه امداد و نجات، (3)، 51-68
شایگان، داریوش (1393). زیر آسمان‌های جهان، مجموعه گفت‌وگوها با رامین جهان‌بگلو (ترجمه نازی عظیما؛ چاپ هفتم). تهران: نشر فرزان.
شفیعی، محمد (1354). مبارزه حافظ با ریا، مقالاتی درباره زندگی و شعر حافظ. شیراز: انتشارات دانشگاه شیراز.
صارمی، اسماعیل (1367). حافظ از دیدگاه علامه محمد قزوینی. تهران: انتشارات محمدعلی علمی.
صاعدی، عبدالعظیم (1369). با حافظ تا کهکشان عرفان و اخلاق. شیراز: انتشارات نوید.
صالحی امیری، سیدرضا (1386). مفاهیم و نظریه‌های فرهنگی. تهران: انتشارات ققنوس.
عالی کردکلایی، حمید؛ و احمدی، ارسلان (1394). بررسی مدارا، تساهل و تسامح در قصاید ناصرخسرو. پژوهشنامه ادبیات تعلیمی، 26، 105-128.
عبیدی‌نیا، محمدامیر؛ مضفری، علیرضا؛ و روحانی، کمال (1396). بررسی و مقایسه تساهل و تسامح اسلامی با تولرانس مسیحی. معرفت ادیان، 8(4)، 23-38.
علوی، پرنو (1363). بانگ جرس؛ راهنمای مشکلات دیوان حافظ. تهران: انتشارات خوارزمی.
علیزاده، عبدالرضا؛ اژدری‌زاده، حسین؛ و کافی، مجید (1383). جامعه‌شناسی معرفت؛ جستاری در تبیین رابطه «ساخت و کنش اجتماعی» و «معرفت‌های بشری». قم: پژوهشکده حوزه و دانشگاه.
غنی، قاسم (1321 الف). بحث در آثار و افکار و احوال حافظ (جلد اوّل: تاریخ عصر حافظ یا تاریخ فارس و مضافات و ایالات مجاوره در قرن هشتم). تهران:: انتشارات زوار.
غنی، قاسم (1321 ب). بحث در آثار و افکار و احوال حافظ (جلد دوم: تاریخ تصوف در اسلام و تطورات و تحولات مختلفه آن از صدر اسلام تا عصر حافظ). تهران: انتشارات زوار.
فتی، هوشنگ (1385). حافظ را چنین پنداشته‌اند. شیراز: انتشارات نوید.
کاکویی، ابوالفضل (1396). واکاوی مصادیق تسامح و مدارا در قرآن، سنت و چگونگی ظهور در فرهنگ و تمدن اسلامی. تاریخنامه خوارزمی، 5(20)، 198-213.
کلینی رازی، محمدبن یعقوب‌بن اسحاق (بی‌تا)، اصول کافی (ترجمه و شرح سید هاشم رسولی؛ دوره 4 جلدی). تهران: دفتر نشر فرهنگ اهل‌البیت.
کیویستو، پیتر (1378). اندیشه‌های بنیادی در جامعه‌شناسی (ترجمه منوچهر صبوری). تهران: نشر نی.
محمدی ری‌شهری، محمد (1381). منتخب میزان‌الحکمه (ترجمه حمیدرضا شیخی؛ جلد اول). قم: انتشارات دارالحدیث.
مشیدی، جلیل (1383). هدایت و ضلالت؛ جلوه‌ای از تساهل وتسامح‌اندیشی مولانا. نشریه دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه کرمان، 13، 198-215.
معتمد لنگرودی، احمد؛ حسینی، سیدمحمدرضا، و همکاران (1396). تساهل و تسامح در آموزه‌های قرآن کریم. فصلنامه مطالعات قرآنی، 12(2)، 68-45.
معیری، محمدعلی (بی‌تا). حافظ را هم از حافظ بشناسیم. (بی‌جا).
معین، محمد (1375). حافظ شیرین‌سخن. تهران: انتشارات صدای معاصر.
مقیمی، حسین (1385). ریاستیزی در شعر حافظ یا جدال حافظ با ریاکاران. شیراز: انتشارات نوید.
نیکدار اصل، محمدحسین (1388). تساهل و تسامح در دیوان حافظ. مجله بوستان ادب دانشگاه شیراز، 1(2)، 179-206.
یزدانی، زینب (1388). حافظ شیرازی. تهران: انتشارات تیرگان.
Arendt, H. (1958). The human condition. Chicago, IL: University of Chicago Press.
Beck, A. T. (1976). Cognitive therapy and the emotional disorders. New York, NY: International Universities Press.
Blumer, H. (1969). Symbolic interactionism: Perspective and method. Englewood Cliffs, NJ: Prentice-Hall.
Coleman, J. S. (1990). Foundations of social theory. Cambridge, MA: Harvard University Press.
Dahl, R. A. (1971). Polyarchy: Participation and opposition. New Haven, CT: Yale University Press.
Forst, R. (2013). Toleration in conflict: Past and present. Cambridge: Cambridge University Press. https://doi.org/10.1017/CBO9781139236739
Freud, S. (1961). The ego and the id (J. Strachey, Trans.). New York, NY: W. W. Norton. (Original work published 1923)
Hobbes, T. (1996). Leviathan (R. Tuck, Ed.). Cambridge: Cambridge University Press. (Original work published 1651)
Horton, John(1998). Toleration. Routledge Encyclopedia of Philosophy.
Karamustafa, A. T. (2011). Sufism: The Formative Period. Edinburgh University Press.
Kugle, S. (2011). Sufis and Saints’ Bodies. University of North Carolina Press.
Laursen, J. (2025). Skepticism, Humility, and Religious Toleration. in Humility: A History. Oxford Academic,
Locke, J. (1983). A letter concerning toleration (J. H. Tully, Ed.). Indianapolis, IN: Hackett Publishing Company.
Mannheim, K. (1936). Ideology and utopia: An introduction to the sociology of knowledge (L. Wirth & E. Shils, Trans.). New York, NY: Harcourt, Brace & World.
Marx, K., & Engels, F. (1970). The German ideology. New York, NY: International Publishers. (Original work published 1846)
Mead, G. H. (1934). Mind, self, and society. Chicago, IL: University of Chicago Press.
Melvin-Koushki, M. (2016). “Sufism without Mysticism?” Iranian Studies,
Mill, J. S. (1978). On liberty. Indianapolis, IN: Hackett. (Original work published 1859)
Morgenthau, H. J. (1948). Politics among nations: The struggle for power and peace. New York, NY: Knopf.
Parsons, T. (1951). The social system. New York, NY: Free Press.
Rawls, J. (1993). Political liberalism. New York, NY: Columbia University Press.
Scheler, M. (1973). Problems of a sociology of knowledge (M. S. Frings, Trans.). London: Routledge & Kegan Paul. (Original work published 1926)
Skinner, B. F. (1953). Science and human behavior. New York, NY: Macmillan.
UNESCO. (1995). Declaration of principles on tolerance. Paris: United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization.
ارسال نظر در مورد این مقاله
نام را وارد کنید.
نشانی پست الکترونیکی را به درستی وارد کنید.
وابستگی سازمانی را به درستی وارد کنید.
توضیحات را وارد کنید (حداقل 50 حرف)
CAPTCHA Image
شناسه امنیتی را به درستی وارد کنید.

مقالات آماده انتشار، پذیرفته شده
انتشار آنلاین از 01 فروردین 1405

  • تاریخ دریافت 07 آذر 1404
  • تاریخ بازنگری 01 بهمن 1404
  • تاریخ پذیرش 13 بهمن 1404