فصلنامه تحقیقات فرهنگی ایران

فصلنامه تحقیقات فرهنگی ایران

ایدئولوژی و مقاومت در فیلم‌های سینمایی دختر، قصر شیرین و نگهبان شب به کارگردانی رضا میرکریمی: بر اساس رویکرد «تئون ون‌دایک»

نوع مقاله : مقاله علمی پژوهشی

نویسنده
دکترای علوم سیاسی، گرایش مسائل ایران، دانشکده علوم سیاسی، دانشگاه آزاد اسلامی، واحد تهران مرکزی، تهران، ایران
10.22035/jicr.2026.3549.3772
چکیده
«سیدرضا میرکریمی» از سینماگران دغدغه‌مند اجتماعی و سیاسی ایران است که با زبانی آرام اما ژرف، تنش‌های نظم اجتماعی تثبیت‌شده و امکان اعتراض‌های فردی و اخلاقی را در آثارش بازنمایی می‌کند. این شکل از اعتراض در قالب «مقاومت اخلاقی درون‌ساختاری» فهم می‌شود؛ کنشی اخلاقی که بدون تقابل صریح با نظم مسلط، از دل روابط روزمره و با تکیه بر مسئولیت، وجدان و امتناع، منطق قدرت را به چالش می‌کشد. بر همین اساس در سه فیلم سینمایی متأخر او، «دختر»، «قصر شیرین» و «نگهبان شب»، شخصیت‌ها با بحران‌های درونی و موقعیت‌های متعارض روبه‌رو می‌شوند. آنها در مواجهه با گفتمان‌های مسلط جامعه، به ویژه در نهاد خانواده، مناسبات کاری واکنش نشان می‌دهند. این شیوه‌های اعتراض، پرسش‌هایی درباره مشروعیت نظم موجود و مرز مسئولیت فردی و نهادی را برای مخاطب پیش می‌کشند. این پژوهش با تکیه بر رویکرد تحلیل گفتمان انتقادی «تئون ون‌دایک» و در سه سطح متن، شناخت و جامعه، به بررسی سازوکارهای بازتولید یا گسست از ایدئولوژی و بازنمایی قدرت و بحران اعتماد در این سه فیلم می‌پردازد. یافته‌ها نشان می‌دهد که گفتمان‌هایی چون پدرسالاری، کنترل نهادی و فرسایش اعتماد، نه از مسیر تقابل مستقیم، بلکه از درون روابط خانوادگی، مناسبات کاری و انتخاب‌های اخلاقی شخصیت‌ها به چالش کشیده می‌شوند. در نهایت، این آثار از امید اصلاح‌گرایانه در «دختر» تا بازاندیشی اخلاقی در «قصر شیرین» و نقد صریح‌تر سازوکارهای قدرت در «نگهبان شب»، روندی صعودی در شدت نقد و صورت‌بندی مقاومت نشان می‌دهند.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

اسکندی، علی؛ و بشیر، حسن (۱۳۹۲). بازنمایی خانواده ایرانی در فیلم سینمایی «یه حبه قند». فصلنامه تحقیقات فرهنگی ایران، ۶(۲)، ۱۴۳-۱۶۱. https://doi.org/10.7508/ijcr.2013.22.006
آزاد ارمکی، تقی (۱۳۷۹). بررسی تحولات اجتماعی و فرهنگی در طول سه نسل خانواده تهرانی. نشریه علوم اجتماعی، (۱۶)، 29-3.
بادامچی، محمدحسین (۱۴۰۳). یک قرن دولت پدرسالار: ریشه‌های گفتمانی و ضرورت چرخش زنانه در چرخش قرن. ایران‌نامگ، ۷(۱).
 بشیریه، حسن (۱۳۸۵). دیباچه‌ای بر جامعه‌شناسی سیاسی ایران: دوره جمهوری اسلامی ایران. تهران: نشر نگاه معاصر.
  جاهد، پرویز (۱۳۹۷). آشتی‌ناپذیر: نگاهی به فیلم قصر شیرین. سایت سینماچشم.
حسن‌پور، آرش؛ قاسمی، وحید؛ آقابابایی، احسان؛ و ربانی، علی (۱۴۰۰). پروبلماتیک شدن اخلاق در سینمای ایران: گذار از عالم متن به سپهر اجتماعی (مطالعه موردی فیلم جدایی نادر از سیمین). فصلنامه انجمن ایرانی مطالعات فرهنگی و ارتباطات، ۱۷(۶۲).  https://doi.org/10.22034/jcsc.2020.82418.1558
خیرآبادی، رضا (۱۳۹۵). تحلیل گفتمان انتقادی شیوه نام‌گزینی و حضور یا عدم حضور ایران در مطالب نشریه آمریکایی تایم از دهه ۱۹۲۰. جستارهای زبانی، ۷(۲)، 18-1.
ده‌صوفیانی، اعظم (۱۴۰۳). زنان و نقش آموزش در بازاندیشی باورها و سنت‌های خانوادگی: معرفی و بررسی کتاب «تحصیلکرده» نوشته تارا وستوور. فصلنامه مطالعات دانشگاه، ۲(۳)، 213-195.  https://doi.org/10.22035/jous.2024.5511.1103
راودراد، اعظم؛ سلطانی، علی‌اصغر؛ و سوزنکار،مرجانه (۱۳۹۳). بازنمایی چالش سنت و مدرنیته در فیلم به همین سادگی. فصلنامه جامعه‌شناسی هنر و ادبیات، ۶(۲)، 238-213. https://doi.org/10.22059/jsal.2014.54244
صفاران، الیاس؛ و ملکشاهیان، گیتی (۱۳۹۷). بررسی نشانه‌شناختی عناصر دینی در فیلم‌های «زیر نور ماه»، «یه حبه قند» و «امروز» رضا میرکریمی. پژوهش در هنر و علوم انسانی، ۳(۲)، ۵۷-۷۵.
علوی‌پور، سیدمحسن (۱۳۹۳). سینما؛ محمل امتزاج میان‌رشته‌ای اندیشه سیاسی و تاریخ. فصلنامه مطالعات میان‌رشته‌ای در علوم انسانی، ۷(۱)، ۹۵-۱۱۷.  https://doi.org/10.7508/isih.2015.25.004
غلامی زارع‌زاده، فهیمه؛ جابری‌نسب، نرگس؛ و منگلی، ماندانا (۱۴۰۲). جایگاه تحلیل گفتمان مبتنی بر مقاومت در کتاب خاطرات دا بر اساس نظریه تحلیل گفتمان ون‌دایک. ادبیات پایداری، ۱۵(۲۸)، ۲۳۱-۲۷۳. https://doi.org/10.22103/jrl.2023.4015
کچوییان، حسین (۱۳۸۹). جامعه‌شناسی روشنفکری در ایران. تهران، ایران: نشر علم.
  میرخانی سراسکان، لیلا؛ شایان‌سرشت، اکبر؛ و قربانی جویباری، کلثوم (۱۴۰۴). تحلیل گفتمان انتقادی حکایت قمرالزمان و گوهر از هزار و یک شب با تکیه بر نظریه مربع ایدئولوژیک ون‌دایک. کهن‌نامه ادب پارسی، ۱۶(۲)، ۳۵-۶۳.   https://www.doi.org/10.30465/cpl.2026.10205
میرکریمی، سیدرضا (۱۴۰۲). واقعاً «اخلاق» در جامعه ما مرده است؟ گاهی ترجیحم ساده‌لوحی است. خبرگزاری مهر. برگرفته از www.mehrnews.com/x32CNS
نوری‌زاد، فاطمه، و جعفری‌نژاد، هادی (۱۳۹۷). بازنمایی مضامین و مفاهیم سنت‌گرایی دینی در آثار سیدرضا میرکریمی. مطالعات رسانه‌ای، ۱۳(۴۱)، ۶۹-۸۹.
Naficy, H. (2011–2012). A social history of Iranian cinema (Vols. 1–4). Duke University Press.
van Dijk, T. A. (1993). Principles of critical discourse analysis. Discourse & Society, 4(2), 249–283. https://doi.org/10.1177/0957926593004002006
van Dijk, T. A. (1998). Ideology: A multidisciplinary approach. Sage. https://doi.org/10.4135/9781446217856
van Dijk, T. A. (2001). Critical discourse analysis. In D. Schiffrin, D. Tannen, & H. E. Hamilton (Eds.), The handbook of discourse analysis (pp. 352–371). Blackwell.
van Dijk, T. A. (2006). Ideology and discourse analysis. Journal of Political Ideologies, 11(2), 115–140. https://doi.org/10.1080/13569310600687908
ارسال نظر در مورد این مقاله
نام را وارد کنید.
نشانی پست الکترونیکی را به درستی وارد کنید.
وابستگی سازمانی را به درستی وارد کنید.
توضیحات را وارد کنید (حداقل 50 حرف)
CAPTCHA Image
شناسه امنیتی را به درستی وارد کنید.

مقالات آماده انتشار، پذیرفته شده
انتشار آنلاین از 29 اردیبهشت 1405

  • تاریخ دریافت 30 شهریور 1404
  • تاریخ بازنگری 01 اردیبهشت 1405
  • تاریخ پذیرش 29 اردیبهشت 1405