فصلنامه تحقیقات فرهنگی ایران

فصلنامه تحقیقات فرهنگی ایران

باهم‌بودگی در گسست و تکثر؛ مردم‌نگاری تفسیری تجمعات شبانه جنگ رمضان در شهر تهران

نوع مقاله : مقاله علمی پژوهشی

نویسنده
گروه جامعه‌شناسی، دانشکده علوم اجتماعی، دانشگاه تهران، تهران، ایران
چکیده
جنگ، هم‌زمان با گسست در نظم تعاملات اجتماعی ـ عاطفی، می‌تواند زمینه‌ساز شکل‌گیری صورت‌های جدیدی از باهم‌بودگی جمعی شود. این پژوهش، با تأکید بر تشدید شکاف حاکمیت ـ مردم و دوقطبی‌شدن جامعه ایرانی، با محوریت نظریه زنجیره‌های آیینی تعاملی کالینز و بهره‌گیری از مفاهیم تکمیلی، به تحلیل صورت‌های باهم‌بودگی جمعی می‌پردازد که در بستر گسست‌های اجتماعی و اختلال در تعاملات روزمره ناشی از جنگ، در میان جمعیتی متکثر و ناهمگون شکل می‌گیرد. رویکرد روش‌شناختی پژوهش، مردم‌نگاری تفسیری است و داده‌های مورد تحلیل، یادداشت‌های تأملی پژوهشگر حاصل از مشاهده مشارکتی در تجمعات جنگ رمضان است که با روش تحلیل مضمون تحلیل شده‌اند. مضامین به‌دست‌آمده عبارت‌اند از: «وضعیت آستانه‌ای و عادی‌سازی زیستن در جنگ» با بازتنظیم رژیم عاطفی ـ تعاملی؛ «اتمسفر اجتماعی و هم‌حضوری جهان‌های متفاوت در جنگ» از مواجهه تا غیاب و تماشا؛ «باهم‌بودگی و بازآرایی فضاهای شهری» در تکثر موقعیت‌های تعاملی؛ و در نهایت، «اتمسفر آیینی و موقعیت‌های تشدید عاطفی» در تراکم مناسک آیینی. بر اساس نتایج نظری پژوهش، باهم‌بودگی نه وضعیتی پایدار و نه پیامد همگونی اجتماعی، بلکه دستاوردی موقعیتی، موقت و بازتنظیم‌شونده است که از خلال هم‌حضوری‌های متفاوت، تعاملات خرد، بازآرایی فضا و تراکم آیینی شکل می‌گیرد و با تغییر موقعیت دگرگون می‌شود. بنابراین، در شرایط بحران، تکثر اجتماعی لزوماً به همبستگی یکپارچه تبدیل نمی‌شود؛ بلکه در میان فاصله‌ها و تفاوت‌های موجود، امکان‌های موقتی برای باهم‌بودن پدیدار می‌شوند.

کلیدواژه‌ها
موضوعات

ایزدی جیران، اصغر (1392). چشیدن مناسک: مردم نگاری حسی غذای نذری در تهران. پژوهش‌های انسان‌شناسی ایران، 3(2), 45-25. https://doi.org/10.22059/ijar.2014.50843
تسنیم (1404، 11 اسفند)، میادین اصلی محل تجمع مردم هوشیار و بصیر پایتخت اعلام شد، https://tasnimnews.ir/3529459
رحمانی، جبار؛ و فرحزادی، یاسمن (1394)، سفره‌های نذری در تهران: عاملیت زنانه در جماعت آیینی، پژوهش‌های انسان‌شناسی ایران، 5(2), 183-200. https://doi.org/10.22059/ijar.2015.59083
رحمانی، جبار؛ و فیاض، ابراهیم (1385). مناسک عزاداری و گفتمان کربلا در دین‌ورزی اقشار فرودست شهری. مطالعات فرهنگی و ارتباطات، 2(6)، 57-79.
رحمانی، جبار؛ و فیاض، ابراهیم (1386). مناسک عزاداری و وجدان جمعی در تشیع ایرانی، دین و ارتباطات، 14(32), 101-119. https://doi.org/10.30497/rc.2008.1382
رحمانی، جبار؛ و کاظمی، علی (1390)، جماعت‌وارگی و جماعت هیئتی. مجله مطالعات جامعه‌شناختی، 18(39), 153-165.
شرق (1405، 11 اسفند 1404). فهرست تجمعات در مناطق 22 گانه تهران، برگرفته از https://www.sharghdaily.com/fa/tiny/news-1091434
شیخی، سینا (1405)، مطالعه اکتشافی و تیپ‌بندی تجمعات مردمی در جنگ رمضان و ارائه راهکارهایی برای ارتقای اجتماعی آنها، (e21597). ماهنامه گزارش‌های کارشناسی مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی، 34(3)، e21597. https://doi.org/10.22034/mrc.report.21597
کرسول، جان دبلیو (1394). پویش کیفی و طرح پژوهش: انتخاب از میان پنج رویکرد: روایت پژوهی، پدیدارشناسی، نظریه داده بنیاد، قوم‌نگاری، مطالعه موردی (مترجم: حسین کاظمی، حسن دانایی‌فرد). تهران: اشراقی، صفار، (تاریخ اصل اثر 2007)
Amerian, M., Ergler, C., Alam, A., & Skelton, T. (2026). The death and life of urban public spaces: An atmospheric analysis of spatial reclamation by young people. Children’s Geographies. https://doi.org/10.1080/14733285.2026.2621695
Braun, V., & Clarke, V. (2021). To saturate or not to saturate? Questioning data saturation as a useful concept for thematic analysis and sample-size rationales. Qualitative Research in Sport, Exercise and Health, 13(2), 201–216. https://doi.org/10.1080/2159676X.2019.1704846
Collins, R. (2004a). Interaction ritual chains. Princeton University Press.
Collins, R. (2004b). Rituals of solidarity and security in the wake of terrorist attack. Sociological Theory, 22(1), 53–87. https://doi.org/10.1111/j.1467-9558.2004.00204.x
Collins, R. (2012). Time-bubbles of nationalism: Dynamics of solidarity ritual in lived time. Nations and Nationalism, 18(3), 383–397. https://doi.org/10.1111/j.1469-8129.2011.00530.x
Collins, R. (2014). Interaction ritual chains and collective effervescence. In C. von Scheve & M. Salmela (Eds.), Collective emotions (pp. 299–311). Oxford University Press. https://doi.org/10.1093/acprof:oso/9780199659180.003.0020
Emerson, R. M., Fretz, R. I., & Shaw, L. L. (2011). Writing ethnographic fieldnotes (2nd ed.). University of Chicago Press.
Georgsen, M. S., & Thomassen, B. (2017). Affectivity and liminality in ritualized protest: Politics of transformation in the Kiev uprising. Theory & Psychology, 27(2), 222–241. https://doi.org/10.1177/0959354317700288
Hill, T., Canniford, R., & Eckhardt, G. M. (2022). The roar of the crowd: How interaction ritual chains create social atmospheres. Journal of Marketing, 86(3), 121–139. https://doi.org/10.1177/00222429211023355
Jabbarli, R. (2024). Making and transcending boundaries: The effect of ritual on nationalism. Theory and Society, 53(6), 1415–1440. https://doi.org/10.1007/s11186-024-09581-4
Johnson, S. K. (2022). Crisis, solidarity, and ritual in religiously diverse settings: A Unitarian Universalist case study. Religions, 13(7), 614. https://doi.org/10.3390/rel13070614
Sevinç, T. (2022). Three approaches to social unity and solidarity. Critical Review of International Social and Political Philosophy, 25(4), 459–479. https://doi.org/10.1080/13698230.2019.1697843
Solomon, T. (2023). Up in the air: Ritualized atmospheres and the global Black Lives Matter movement. European Journal of International Relations, 29(3), 576–601. https://doi.org/10.1177/13540661231181989
Stephens, N., Vrikki, P., Riesch, H., & Martin, O. (2022). Protesting populist knowledge practices: Collective effervescence at the March for Science London. Cultural Sociology, 16(2), 212–230. https://doi.org/10.1177/17499755211033556
Tani, K. (2025). Ashura as submission and rebellion: An ethnography on Shia rituals in contemporary Iran. Brill.
Thulin, E., & Vilhelmson, B. (2025). Themes of togetherness: Examining space-sharing sociality among older people. Social Science & Medicine, 369, 117828. https://doi.org/10.1016/j.socscimed.2025.117828
Varzi, R. (2002). Visionary terrains of post-revolution Iran: War, youth culture, media and public space [Doctoral dissertation, Columbia University].
Vassenden, A., Hoynes, N., Price, T., & Tavory, I. (2026). Between two rituals: Face and effervescence as moments of social life. American Sociological Review, 91(3), 379–404. https://doi.org/10.1177/00031224261441865
ارسال نظر در مورد این مقاله
نام را وارد کنید.
نشانی پست الکترونیکی را به درستی وارد کنید.
وابستگی سازمانی را به درستی وارد کنید.
توضیحات را وارد کنید (حداقل 50 حرف)
CAPTCHA Image
شناسه امنیتی را به درستی وارد کنید.

  • تاریخ دریافت 03 خرداد 1405
  • تاریخ بازنگری 01 شهریور 1405
  • تاریخ پذیرش 10 شهریور 1405