فصلنامه تحقیقات فرهنگی ایران

فصلنامه تحقیقات فرهنگی ایران

بررسی و تحلیل «ماهیت جنسیّتی» در ضرب‌المثل‌های فارسی با تأکید بر رویکرد فمینیسم اگزیستانسیالیست

نوع مقاله : مقاله علمی پژوهشی

نویسنده
محمد خسروی شکیب
دانشیار زبان و ادبیات فارسی، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه لرستان، لرستان، ایران
10.22035/jicr.2023.3205.3503
چکیده
«جنسیت» به‌عنوان یکی از مهم‌ترین دوگانه‌های موجود در نظام اجتماعی و ساختار فرهنگ عامّه، موضوع و مرکز توجه جامعه‌شناسان و فرهنگ‌شناسان بوده است. فمینیسم به‌عنوان یکی از شاخه‌های جامعه‌شناسی، بیش از هر رویکرد دیگری به دوگانه «زن» و «مرد» و تأثیر آن بر ساخت فرهنگی جوامع پرداخته است. فمینیست‌های اگزیستانسیالیست معتقدند که جهان‌بینی‌های مردانه از طریق ابزار فرهنگی و تشدید جامعه‌پذیری، به دنبال تحمیل «ماهیت جنسیتی» بر زنان هستند. این «ماهیت جنسیتی»، موجب می‌شود تا جامعه، رفتارهایی قالبی و هنجارهایی ساختگی و خاص را بر زنان تکلیف کند. ضرب‌المثل‌های فارسی به‌عنوان یک ابزار فرهنگی مؤثر و کاربردی در فرهنگ عامّه، به‌خوبی توانسته‌ است استانداردهای جنسیتی را بازتاب دهد. با تأکید بر نظریهٔ فمینیسم اگزیستانسیالیت و با روش توصیف و تحلیل کیفی ضرب‌المثل‌های موجود و شایع در زبان فارسی می‌توان گفت که فرهنگ عامّه توانسته است تقدم اصالت وجودی زنان را نادیده بگیرد. همچنین آزادی، گزینش و انتخاب زنان را کم و زیاد کرده است و وضعیت‌هایی بنیادین و رفتارهایی قالبی و ثابت را برای کنترل آنان، اعمال کرده است. فرهنگ عامّه می‌تواند مسئولیت‌پذیری و فعالیت اجتماعی زنان را از طریق ابزارهای فرهنگی، محدود و وابستگی و حس تعلق‌پذیری را نیز بر آنان تحمیل کند. فرهنگ عامّه، نظارت‌پذیری، کنترل و وابستگی عاطفی و اقتصادی زنان را تنظیم می‌کند. در این مقاله کوشش می‌شود تا یافته‌های فوق، در ارتباط با موضوع «ماهیت جنسیتی»، مورد ارزیابی و تحلیل قرار گیرد.  
کلیدواژه‌ها
جامعه‌شناسی
ضرب‌المثل
جنسیّت
فمینیسم
اگزیستانسیالیسم

موضوعات

احمدی، بابک (1400). سارتر که می‌نوشت (چاپ هفتم). تهران: انتشارات مرکز.
استرینانی، دومینیک (1392). مقدمه‌ای بر نظریه‌های فرهنگ عامّه (مترجم: ثریا پاک‌نظر). تهران: انتشارات کتابخانهٔ فروردین.
امین‌الرعایا، پروین؛ شریفی، شهلا؛ و الیاسی، محمود (1393). بررسی ویژگی‌های منتسب به زنان در ضرب‌المثل‌های فارسی. فصلنامه علمی پژوهشی زبان وادبیات فارسی، 34، 120-99.
ایمانی، آوا؛ کسائی، غلامرضا؛ و اسلامی راسخ، عباس (1394). زن در ضرب‌المثل‌های فارسی؛ رویکرد تحلیل گفتمان انتقادی. پژوهشنامه زنان، 6(3)، 44-25.
پارساپور، زهرا (1391). نقدبوم‌گرا؛ رویکردی نو در نقدادبی. نقد ادبی، 5(19)، 26-7.
خسروی‌شکیب، محمّد (1402). ضرب‌المثل؛ ابزاری فرهنگی برای تنظیم و شکل‌دهی به رفتار جمعی. دوماهنامهٔ فرهنگ و ادبیات عامّه، 11(49)، 192-218.
الداغی، آنیتا (1400). مقایسهٔ تطبیقی کلیشه‌های جنسیتی در ضرب‌المثل‌ها فارسی و ترکی استانبولی از دیدگاه جامعه‌شناسی زبان. دوماهنامهٔ فرهنگ و ادبیات عامّه، 9(37)، 291-261.
دوبوار، سیمون (1382). جنس دوم (مترجم: قاسم صنعوی). تهران: انتشارت توس.
سارتر، ژان پل (1380). اگزیستانسیالیسم و اصالت بشر (مترجم: مصطفی رحیمی؛ چاپ دهم). تهران: انتشارات نیلوفر.
مقدادی، بهرام (1378). فرهنگ اصطلاحات نقد ادبی از افلاطون تا عصر حاضر. تهران: انتشارات فکر روز.
مهدی‌زاده، سیدمحمد (1389). نظریه‌های رسانه: اندیشه‌های رایج و دیدگاه‌های انتقادی، تهران: نشر همشهری.
والاس، کلر؛ و ابوت، پاملا (1385). جامعه‌شناسی زنان (ترجمهٔ منیژه نجم عراقی). تهران: انتشارات نی.
Jaggar, A. (1998). Feminist politics and human nature. Brighton: Harvester Press.
King, E. (1994). Talking gender: A guide to no sexist communication. NY: Routledge.
Modleski, T. (1986). Studies in Entertainment: A feminist approach to mass culture (Theories of contemporary culture). Manchester University Press.
Sartre. J. P. (1962). Existential psychoanalysis (B. Hazel, Trans.). Chicago: Regnery Press.
ارسال نظر در مورد این مقاله
نام را وارد کنید.
نشانی پست الکترونیکی را به درستی وارد کنید.
وابستگی سازمانی را به درستی وارد کنید.
توضیحات را وارد کنید (حداقل 50 حرف)
CAPTCHA Image
شناسه امنیتی را به درستی وارد کنید.

  • تاریخ دریافت 17 آذر 1402
  • تاریخ بازنگری 17 فروردین 1402
  • تاریخ پذیرش 14 اردیبهشت 1403