فصلنامه تحقیقات فرهنگی ایران

فصلنامه تحقیقات فرهنگی ایران

دیدگاه صاحب‌نظران در مورد ذهنیت جامعه ایرانی به فضاهای تفریحی با استفاده از الگوی نظری ِمکان سوم اولدنبرگ

نوع مقاله : مقاله علمی پژوهشی

نویسنده
عزت اله میرزائی
استادیار جامعه‌شناسی فرهنگی، گروه تعاون و رفاه اجتماعی، دانشگاه علامه طباطبائی، تهران، ایران
10.22035/jicr.2024.3332.3604
چکیده
مقاله حاضر با هدف بررسی دیدگاه صاحب‌نظران در مورد ذهنیت جامعه ایرانی به فضاهای تفریحی انجام شد. روش پژوهش کیفی و مبتنی بر نظریه‌پردازی زمینه‌ای بود که برای این منظور با تعداد 17 نفر از اساتید و صاحب‌نظران علوم اجتماعی (گرایش‌های تعاون و رفاه اجتماعی، برنامه‌ریزی اجتماعی و سیاست‌گذاری فرهنگی) دانشگاه‌های تهران، علامه طباطبائی و خوارزمی مصاحبه شد و متون مصاحبه با بهره‌گیری از نرم افزار MAXQDA مورد تحلیل و واکاوی قرار گرفت. یافته‌ها حاکی از وجود دو گزاره محوری در باب اقدامات رفاهی حاکمیت در فضاهای تفریحی بود: الف. فضاهای تفریحی عرصه‌ای خنثی، همسطح، قابل دسترسی و ساده نمی‌باشند. ب. جامعه ایرانی خواهان فضاهای تفریحی کنترل ناپذیر و یا کمتر کنترل پذیر از سوی حاکمیت است. همچنین نتایج نشان داد که فضاهای تفریحی می‌توانند از معنای محیطی برای سرگرمی و شکل‌دهی به اوقات خوش در وقت فراغت به سوژه‌هایی بدل شوند که خواهان انتقادات مهم به ارزش‌ها و هنجارها از مسیر نافرمانی و بدفرمانی مدنی باشند. از این رو، پیشنهاد می‌گردد با اتخاذ استراتژی‌هایی چون ایجاد تفریحات هدفمند در فضاهای عمومی، سرمایه‌گذاری و رسیدگی به فضاهای تفریحی ِمورد علاقه مردم و افزایش کیفیت آن، بازتولید معنایی در رسانه‌های رسمی به عنوان در دسترس‌ترین فضاهای تفریحی، افزایش جشنواره‌ها و کارناول‌های مذهبی در سطح جامعه به‌ویژه در فضاهای قابل دسترس برای همگان مثل خیابان و بسترسازی استفاده از فضاهای تفریحی برای قشر نیازمند جامعه می‌توان به تقویت فضامکان‌های تفریحی در جامعه ایران و جلوگیری از تبدیل آن‌ها به الگوهای نافرمانی و یا بدفرمانی مدنی اقدام نمود.
کلیدواژه‌ها
اقدامات رفاهی
اوقات فراغت
فضاهای تفریحی
افکار عمومی
مکان سوم

موضوعات

ابراهیم‌آبادی، حسین (1392). رویکردی میان‌رشته‌ای به سبک زندگی؛ با نگاهی به جامعه ایران. مجله مطالعات میان‌رشته‌ای در علوم انسانی، 5(4)، 33-54.  doi: 10.7508/isih.2014.20.002
آخوندی شیخ احمدلو، مهدی (1399). تحلیل تربیتی معیارهای تفریح سالم از منظر قرآن. مجله مطالعات قرآن و علوم، 4 (8)، 142-179.
استراوس، انسلم؛ و کوربین، جولیت (1401). مبانی پژوهش کیفی: فنون و مراحل تولید نظریه زمینه‌ای (ترجمه ابراهیم افشار؛ چاپ دهم). تهران: نشر نی.
اسماعیلی، رضا؛ و جاویدان، حمدالله (1385). جایگاه تفریح و اوقات فراغت در جامعه ایران. مجله فرهنگ اصفهان، (32)، 4-17.
آشتیه، یعقوب؛ و خوبی نژاد، محمدباقر (1402). بررسی عوامل اقتصادی و اجتماعی مرتبط با گرایش جوانان شهر دهدشت به مواد مخدر. مجله آفاق علوم انسانی، 4 (76)، 67-83.
بوردیو، پی‌یر (1402). تمایز: نقد اجتماعی قضاوت‌های ذوقی (ترجمه حسن چاوشیان؛ چاپ هشتم). تهران: نشر ثالث.
بیات، زهرا (1399). بسترهای لازم برای توسعه سبک زندگی ایرانی- اسلامی. ششمین کنفرانس بین‌المللی مکانیک، ساخت، صنایع و مهندسی عمران.
پوراحمد، احمد؛ زیاری، کرامت‌الله؛ حاتمی‌نژاد، حسین؛ و رضایی‌نیا، حسن (1397). تحلیلی بر کنترل فضای عمومی در پارک‌های شهر تهران. مجله پژوهش‌های جغرافیایی برنامه‌ریزی شهری، 6 (4)، 649-673. doi: 10.22059/jurbangeo.2018.260642.937
چریک، احمد؛ و همتی، علی (1402). آینده‌نگاری اوقات فراغت سالمندان بر اساس رویکرد فعالیت‌های بدنی (روش تحلیل علی لایه‌ای). مجله آینده‌پژوهی ایران (14)، 256-310. doi:10.30479/jfs.2023.16355.1352
چیت‌سازیان، مرتضی (1399). تفریح مجازی و احکام آن در فقه اسلامی. دوفصلنامه مطالعات تطبیقی فقه و اصول مذاهب، 3 (1)، 96-121. doi: 10.34785/J016.2020.854
حبیب‌پور گتابی، کرم (1395). تحولات سبک زندگی در ایران. مجله فرهنگ مردم ایران، (44)، 117-145. حسینیان‌مقدم، حسین؛ و یعقوبی، محمدطاهر (1399). تفریح در سنت و سیره امام صادق (ع). مجله تاریخ اسلام در آینه پژوهش، 17 (1)،  25-46.
خلیفاوی، احمد؛ کرامتی، غزال؛ سلطان‌زاده، حسین؛ و متین، مهرداد (1401). ارزیابی مؤلفه‌های محیطی مؤثر بر رفع نیاز به تفریح کاربران در مجتمع‌های تجاری کلان‌شهر تهران. مجله مطالعات محیطی هفت حصار، 11 (40)، 39-54. ‎ doi:10.52547/hafthesar.11.40.5
رضاپور آکردی، منیره؛ و طاهری آکردی، محمدحسین (1401). بررسی نقش تفریح، سرگرمی و بایسته‌های آن در سبک زندگی اسلامی. ماهنامه معرفت، 31 (294)، 56-69.
رهنمایی، محمدتقی؛ و اشرف، یوسف (1386). فضاهای عمومی شهر و نقش آن در شکل گیری جامعه مدنی. مجله جغرافیا (انجمن جغرافیایی ایران)، 5 (14 و 15)، 23-45.
زاهدی اصل، محمد (1402). مبانی رفاه اجتماعی (چاپ سوم). تهران: دانشگاه علامه طباطبایی.
زمانی، مهسا؛ نوربخش، یونس؛ و نایبی، هوشنگ (1400). ارائه الگو جهت ارتقای سلامت اجتماعی از طریق شبکه‌های اجتماعی (مورد مطالعه: شبکه اجتماعی اینستاگرام). مطالعات رسانه‌های نوین، 7(28)، 1-24. doi: 10.22054/nms.2022.63698.1277
سنایی، نقی (1392). هندسه مفهومی اوقات فراغت با رویکرد جامعه‌شناختی، روان‌شناختی، اخلاقی. مجله معرفت اخلاقی، 4 (1)، 93-111.
شفیعی، معصومه؛ و علیخواه، فردین (1393). فضا و بازتولید قدرت. فصلنامه تحقیقات فرهنگی ایران، 7 (1)، 95-122.doi: 10.7508/ijcr.2014.25.005
عابد، فرید؛ قلمبر دزفولی، راما؛ و پورجوهری، امیرحسین (1401). تأثیر جنسیت بر ترجیحات مکانی در انتخاب فضاهای فراغتی-تفریحی (مطالعه موردی: منطقه 2 تهران). فصلنامه هویت شهر، 16(52)، 50-39.  doi:10.30495/Hoviatshahr.2022.69895.12279
عبدالهی، راشین؛ محمدی، اصغر؛ و حقیقتیان، منصور (1397). بررسی تأثیر فضای عمومی شهری بر ابعاد رفاه اجتماعی (مورد مطالعه: شهروندان شهر تهران). مجله برنامه‌ریزی رفاه و توسعه اجتماعی،9 (37)، 28-58. doi: 10.22054/qjsd.2018.9896
علیخواه، فردین؛ و شاد منفعت، معصومه (1395). عشاق و شهر (مطالعه‌ای درباره جوانان و فضاهای عمومی در شهر رشت). فصلنامه تحقیقات فرهنگی ایران، 9(1)، 149-176. doi: 10.22035/ijcr.2016.303
فدایی ده‌چشمه، حمید؛ و هاشمیان‌فر، سیدعلی (1401). بررسی نقش سرمایه اجتماعی در میزان گذراندن الگوهای مختلف فراغتی در بین شهروندان شهر اصفهان در فضاهای شهری. مجله جامعه‌شناسی سیاسی ایران (26)، 2179-2203. doi:10.30510/psi.2022.314881.2627
فریدون‌نژاد، مژگان (1402). ضرورت غنی‌سازی اوقات فراغت دانش آموزان با هدف ارتقای سلامت و بهداشت روان آنان. مجله مطالعات و تحقیقات در علوم رفتاری، (14)، 143-159.
محمدزاده، ابراهیم؛ گودرزی، محمود؛ سجادی، سیدنصرالله؛ و جلالی فراهانی، مجید (1400). تبیین عوامل مؤثر بر تفریح در محل کار با رویکرد مردم نگاری. مجله رویکردهای نوین در مدیریت ورزشی، 9 (32)، 9-23.
محمدی، حسین‌علی؛ شاه‌منصوری، عزت‌اله؛ و ادبی‌فیروزجاه، جواد (1402). بررسی و مقایسه کیفیت زندگی و بهزیستی روان‌شناختی دانشجویان دختر شرکت‌کننده در برنامه‌های فراغتی ورزشی و غیرورزشی دانشگاه‌های اراک. مجله مطالعات کاربردی در علوم اجتماعی و جامعه‌شناسی، 6 (23)، 15-24.
موسایی، حاتم؛ پوربختیار، غفار؛ و موحد، عبدالعزیز (1401). تحلیل و واکاوی تأثیرپذیری اعراب از آداب و رسوم ایرانی (مطالعه موردی: تفریح، خوراک و پوشاک). مجله پژوهش‌های تاریخی، 14 (2)، 57-74. doi:10.22108/jhr.2022.132096.230
میرزائی، عزت‌اله (1400). تجربه جهانی‌شدن فرهنگی و فضاهای همسرگزینی؛ ازدواج‌های صورت گرفته در بین دختران تحت پوشش کمیته امداد امام خمینی (ره) طی سال‌های 1395 تا 1398. رساله دکتری جامعه‌شناسی فرهنگی دانشگاه علامه طباطبائی، تهران.
میرزائی، عزت‌اله؛ انتظاری، علی؛ کرمی، محمدتقی؛ و شالچی، وحید (1400). جهانی‌شدن فرهنگی و فضاهای همسرگزینی: مطالعه موردی دختران تحت پوشش کمیته امداد امام خمینی شهر تهران. فصلنامه پژوهش‌های مشاوره، 20 (79)، 85-109.  doi:10.18502/qjcr.v20i79.7343
میرزائی، عزت‌اله؛ و کشاورز مقدم، الهام (1402). کاربست نظریه نافرمانی مدنی جین شارپ بر کنش‌های اعتراضی ایران. نشریه امنیت‌پژوهی، 1 (2)، 9-43.
نعیمایی، بنیامین؛ و شکوری، علی (1395). چالش‌های اجرای نظام جامع رفاه و تأمین اجتماعی در ایران دهه 90، فصلنامه رفاه اجتماعی، 16 (63)، 9-53.
نوری، محمد جواد. (1398). تبیین تجربهٔ استحالهٔ مکان سوم اُلدنبرگ در قرن 21: کنکاشی در نحوهٔ تعامل جهان مجازی و جهان واقع در زمینهٔ فراغت شهروندان. فصلنامه معماری و شهرسازی، 29 (3)، پیاپی 86، 57-82. doi:10.29252/soffeh.29.3.57
یاوری، محمدکاظم. (1402). تحلیل و ارزیابی کیفیت در فضاهای باز شهری برای گذران اوقات فراغت (مطالعه موردی شهر اراک). مجله جغرافیا و آمایش شهری منطقه‌ای (47)، 37-54. doi:10.22111/gaij.2023.41485.2992
Altman, I., & Zube, E. H. (2012). Public Places and Spaces. Springer, Berlin Heidelberg.
Amin, A. (2008). Collective Culture and Urban Public Space, 12(1), 5–24. doi: 10.1007/978-1-4684-5601-1
Bohman, J.,  & Rehg, W. (2014). Jürgen Habermas. In: Zalta, E.N. (Ed.), The Stanford Encyclopedia of Philosophy. Stanford University, Stanford, CA.
Cameron, E. (2023). Space, Place and Culture. Office: LoebA301D.
Cheang, M. (2002). Older Adults’ Frequent Visits to a Fast-Food Restaurant: Nonobligatory Social Interaction and the Significance of Play in a ‘‘Third Place’’, Journal of Aging Studies, 16(3), 303–321.  doi:10.1016/S0890-4065(02)00052-X
Crick, A. P. (2011). Rethinking oldenburg: Third places and generation Y in a developing country context. International CHRIE Conference - Refereed Track. University of Massachusetts – Amherst. 7(1), 1-22.
Fuchs, C. (2019). Henri Lefebvre’s Theory of the Production of Space and the Critical Theory of Communication. Communication Theory, 29(2), 129–150. doi: 10.1093/ct/qty025
Gomez-Baya, D., Gaspar, T., Correa, R., Nicoletti,J.A., & Garsia-Moo,F. (2023). Leisure Time Activities and Subjective Happiness in Early Adolescents from Three Ibero-American Countries: The Cases of Brazil, Chile and Spain. Children, 10(6), 1058.  doi: 10.3390/children10061058
Hollands, R.G. (2008).Will the Real Smart City Please Stand up? Intelligent, Progressive or Entrepreneurial?, City, 12(3), 303-320.  doi:10.1080/13604810802479126
Humphreys, H. (2024). Social Welfare, Given under my Official Seal, Statutory Instruments, 1(35).
Jauch, M. (2021). Free Time Across the Life Course. Political Studies, 71(5), 003232172110007. doi:10.1177/00323217211000733
Jussila, J. J., Pulakka, A., Ervasti. Jaana, J., Halonen, J. I., Mikkonen,S., Allaouat, S., Salo,P., & Lanki,T. (2023). Associations of leisure-time physical activity and active school transport with mental health outcomes: A population-based study, Scandinavian Journal Of Medicine & Science Sports,33(5), 670-681.  doi: 10.1111/sms.14292
Karacic, M. (2022).The Role of Management and School in Organising Primary Students' Free Time, Journal of Education Culture and Society, 13(2), 297-316. doi: 10.15503/jecs2022.2.297.316
Kaufman, D., Chang, M.O., & Ireland, A. (2018). Leisure Time Use, Meaning of Life, and Psychological Distress: Comparing Canadian and Korean Older Adults, Journal of Education and Culture Studies 2(4), 327.  doi: 10.22158/jecs.v2n4p327
Kraus, B., Stasova, L., & Junova, I. (2020). Contemporary Family Lifestyles in Central and Western Europe, Briefs in Sociology, doi: 10.1007/978-3-030-48299-2_465
Lee, S. H. (2023). A Study on Life Satisfaction according to Leisure Lifestyles: A Comparison between Single-Person and Multi-Person Households, Journal of Tourism and Leisure Research, (35), 251-270.  doi:10.31336/JTLR.2023.4.35.sp1.251
Low, M. (2016). The Sociology of Space: Materiality, Social Structures, and Action. Translated from the German by Donald Goodwin. Berlin, Germany.
Markiewicz, E. (2020). Third Places in the Era of Virtual Communities, Studia Periegetica, 28(4), 9-21.  doi:10.26349/st.per.0028.01
Massey, D. (2005). For Space. London: Sage.
Mehta, V., & Bosson, J. K. (2010). Third Places and the Social Life of Streets, Journal of Environment and Behavior, 42(6), 779–805. doi: 10.1177/0013916509344677
Neuman, W. L. (2006). Basic of Social Research; Qualitive and Quantitative Approach. London: Allyan & Bacon. doi:10.2307/3211488
Nosraty, N., Sakhaei, S., & Rezaei, R. (2021). The impact of social media on mental health: A critical examination. Socio-Spatial Studies, 5(1), 101-11. doi: 10.22034/soc.2021.212042
Oldenburg, R & Christensen, K. (2023). Third places, true citizen spaces, The Unesco Courier, 2, 12–14. doi: 10.18356/22202293-2023-2-3
Oldenburg, R. (1999). The great good place: Cafes, coffee shops, bookstores, bars, hair salons and other hangouts at the heart of a community. Da Capo Press.
Oldenburg, R., & Dennis,B. (1982). The Third Place, in Qualitative Sociology, Qualitative Sociology, 5(4), 265-284.
Pingali, P.L., & Rahman, A. (2024). Social Welfare Schemes to an Economic Security System, Palgrave Studies in Agricultural Economics and Food Policy. In The Future of India's Social Safety Nets (1), 357-425.  doi:10.1007/978-3-031-50747-2_10
Rosenbaum, M. S., Sweeney, J. C., & Windhorst, C. (2009). The restorative qualities of an activity - based, third place café for seniors: Restoration, social support, and place attachment at mather’s more than a café. Seniors Housing & Care Journal, 17 (1), 39-54.
Saidi. T., Villiers, K.D., & Douglas, T. S. (2017). The sociology of space as a catalyst for innovation in the health sector. Social Science & Medicine, 180(2), 36-44.  doi:10.1016/j.socscimed.2017.03.015
Sakhaei, S., Arsalani, A., & Nosraty, N. (2023). Media Literacy for Children: A Systematic Review. Journal of Cyberspace Studies, 7(2).
Tokarski,W., & Zarotis, G. (2020). Definition, concepts and research about leisure time, Quantitative Social Research, International Journal of Innovative Research and Knowledge, 5(2),139-149.
Wang, Y., Deng, Q., & Ji, Sh. (2017). Applying Third Place Theory in Mobile Social Media Research: The Physical- Virtual Integration, in Association for Information Systems.
Ye, C., Chen, M., Duan, J & Yang, D. (2017). Uneven development, urbanization and roduction of space in the middle-scale region based on the case of Jiangsu province, China. Habitat International, 66(2). 106-116.  doi:10.1016/j.habitatint.2017.05.013
Zamani, M., Nourbakhsh, Y., & Nayebi, H. (2021). Presenting a pattern for promoting social health through social networks (Case study: Instagram social network). New Media Studies, 7(28), 42-1. doi: 10.22054/nms.2022.63698.1277
ارسال نظر در مورد این مقاله
نام را وارد کنید.
نشانی پست الکترونیکی را به درستی وارد کنید.
وابستگی سازمانی را به درستی وارد کنید.
توضیحات را وارد کنید (حداقل 50 حرف)
CAPTCHA Image
شناسه امنیتی را به درستی وارد کنید.

  • تاریخ دریافت 26 اردیبهشت 1403
  • تاریخ بازنگری 23 مرداد 1403
  • تاریخ پذیرش 20 شهریور 1403