فصلنامه تحقیقات فرهنگی ایران

فصلنامه تحقیقات فرهنگی ایران

فرهنگ گذشته‌گرای ایرانی؛ تحلیل نشانه‌شناختی برنامه «تونل زمان» شبکه «من‌وتو»

نوع مقاله : مقاله علمی پژوهشی

نویسندگان
فاطمه منتظری هدشی 1
حسین سرفراز 2
1 کارشناسی ارشد علوم ارتباطات اجتماعی، دانشکده ارتباطات، دانشگاه علامه طباطبایی، تهران، ایران
2 استادیار علوم ارتباطات، دانشکده ارتباطات، دانشگاه علامه طباطبایی، تهران، ایران
10.22035/jicr.2025.3346.3619
چکیده
رسانه‌ها به‌عنوان ابزارهای حافظه فرهنگی می‌توانند در احیای گفتمان گذشته‌گرا نقش داشته باشند. اینکه در هر رسانه‌ای گذشته مطلوب می‌تواند گذشته متفاوتی از سایر رسانه‌ها باشد و هر رسانه، گذشته مشخصی را به عنوان گذشته ایدئال بازنمایی می‌کند، حائز اهمیت است. این مقاله به تحلیل نحوه بازتولید گذشته ایرانی توسط رسانه‌ای همچون برنامه تونل زمان شبکه من‌وتو را می‌پردازد که در بازنمایی و بازتولید گفتمان گذشته‌گرا نقشی اساسی ایفا می‌کند. این مطالعه با بهره‌گیری از روش نشانه‌شناسی فرهنگی مکتب تارتو-مسکو انجام شده است. از مفاهیمی مانند تقابل‌های دوگانه، خود و دیگری، فرهنگ و نافرهنگ، متن و نامتن، و حضور و غیاب برای تحلیل داده‌ها استفاده شده است. محتوای برنامه «تونل زمان» به‌عنوان نمونه انتخاب و تحلیل شده است. یافته‌ها نشان می‌دهند که رسانه‌ها، به‌ویژه محتوای برنامه «تونل زمان»، چگونه گذشته را از حالت نامتن و میت به متن واجد حیات تبدیل می‌کنند. همچنین، این پژوهش نشان می‌دهد که گذشته مطلوب معرفی‌شده در این برنامه، گذشته زمان پهلوی است که از طریق مکانیسم‌های فرهنگی بازتولید و بازنمایی می‌شود. رسانه‌ها می‌توانند از طریق فرایندهای فرهنگی، گذشته را به‌عنوان آینده مطلوب بازتولید کنند. در این پژوهش، الگویی از فرهنگ گذشته‌گرای ایرانی ارائه شده است. پیشنهاد می‌شود پژوهش‌های آینده به بررسی نقش دیگر رسانه‌ها در بازتولید گفتمان‌های مشابه بپردازند. از محدودیت‌های این پژوهش می‌توان به تمرکز بر یک برنامه خاص اشاره کرد که تعمیم نتایج به دیگر محتواهای رسانه‌ای را محدود می‌سازد.
کلیدواژه‌ها
گذشته‌گرایی
نشانه‌شناسی فرهنگی
تیپولوژی
دوگانه‌محوری

موضوعات

پوسنر، رولان (1390). اهداف اصلی نشانه‌شناسی فرهنگی. در: فرزان سجودی (گردآورنده و ویراستار)، نشانه‌شناسی فرهنگی (مجموع مقالات، ترجمه گروه مترجمان؛ صص 294-364). تهران: نشر علم.
توحیدی، علیرضا؛ دارابی، علی (1392). تدوین راهبردهای مطلوب تهیه و پخش برنامه‌های نشاط آور و سرگرمی در شبکه نسیم سیمای جمهوری اسلامی ایران (پایان‌نامه کارشناسی ارشد). دانشگاه صداوسیما ، دانشکده ارتباطات و رسانه، تهران، ایران.
سرفراز، حسین (1395). تحولات نشانه‌شناختی در دیالوگ میان دین و سینما: مطالعه موردی سینمای ایران پس از انقلاب (پایان‌نامه دکتری). دانشگاه تهران، دانشکده علوم اجتماعی، تهران، ایران.
شاهدی، مظفر؛ آموزگار، جمشید (1382). خاطراتی کوتاه و پراکنده از دکتر جمشید آموزگار. فصلنامه تاریخ معاصر ایران، 25، 235-242.
شاهمیری، آزاده (1395). بازنمایی غرب در نمایشنامه‌های ایرانی از منظر نشانه‌شناسی فرهنگی (رساله دکتری پژوهش هنر). دانشگاه الزهرا، دانشکده هنر، تهران، ایران.
غفاری‌ئیل، پریسا (1395). نشانه‌شناسی فرهنگی هنر تعاملی با تأکید بر نظریه یوری لوتمان (پایان‌نامه کارشناسی ارشد) دانشکده هنر، دانشگاه الزهرا، تهران، ایران.
مصلح، علی‌اصغر (1392). بی‌آیندگی واگذاری یک مکان؛ آدمی در کشاکش رجعت به گذشته‌ یا بودن درآینده. سوره اندیشه، شماره 70-71.
نظری، علی‌اشرف (1399). پی‌جویی آینده در گذشته و بازنمایی‌ امر نوستالژیک در ایران معاصر. پژوهشنامه علوم سیاسی، 15(3)، 201-236. doi: 10.22034/ipsa.2020.412
Arendt, H. (1961). Between Past and Future: Six Exercises in Political Thought. New York: Viking Press doi;10.2307/2146499
Babayan, K. (2006). The ever-tempting Return to the Iranian Past in the Islamic Present: Does Lotman’s Binarship help? In: A. Schönle (ed.), Lotman and Ccultural Studies: Encounters and Extensions (Pp. 159–182). Madison: University of Wisconsin Press.
Barthes, R. (1972). Mythologies. New York: Hill and Wang.
Elliot A. J. (2015). Color and psychological functioning: a review of theoretical and empirical work. Frontiers in psychology. 6, 368. doi:10.3389/fpsyg.2015.00368
Hawakes, T. (2003). Stracturalism and Semiotics. London: Routledge. doi:10.4324/9780203100516
Lorusso, A. M. (2015). Cultural semiotics. Basingstoke: Palgrave Macmillan. doi:10.1057/9781137546999
Lotman, Y. M. (1990). Universe of the mind: A semiotic theory of culture. Indiana University Press. doi:10.2307/130657
Lotman, Y. M., Uspensky, B. A., & Mihaychuk, G. (1978). On the semiotic mechanism of culture. New literary history, 211-232. doi:10.2307/468571
Nosraty, N., Tomraee, S., & Zamani, M. (2020). Beauty business in Iran: Does beauty make you healthy?. Socio-Spatial Studies, 4(1), 1-11. doi: 10.22034/soc.2020.211920
Plato (1897). The Republic [Books I-X] (W. L. Bryan & C. L. Bryan, Eds.). In Plato & W. L. Bryan, C. L. Bryan (Eds.), Plato the teacher: Being selections from the Apology, Euthydemus, Protagoras, Symposium, Phædrus, Republic, and Phædo of Plato. doi:10.1037/14227-012
Posner, R. (2004). Basic tasks of cultural semiotics. na. doi:10.5840/cpsem20035
Sakhaei, S., Soroori Sarabi, A., & Alinouri, S. (2024). Teaching IT Use to Elderly: A Media Literacy Solution. Journal of Cyberspace Studies, 8(2), In Press.
Salupere, S. (2022). Juri Lotman’s Typologies of Culture. Semiotika, 17, 59–76. doi:10.15388/semiotika.2022.23
Saussure, F. (1916). Course in General Linguistics. London: Duckworth. doi:10.5040/9781350284968
Semenenko, A. (2012) Texture of Culture: An Introduction to Yuri Lotman’s Semiotic Theory. London: Palgrave Macmillan. doi:10.1057/9781137008541
Sonesson, G. (2012). Between homeworld and alienworld: a primer of cultural semiotics. In E. W. B. Hess-Lüttich (Ed.), Sign Culture = Zeichen Kultur (pp. 315-328). Verlag Königshausen & Neumann.
Soroori, A. , Arsalani, A. & Tousi, R. (2020). Risk management at hazardous jobs: A new media literacy?. Socio-Spatial Studies, 4(1), 13-24. doi: 10.22034/soc.2020.212126
ارسال نظر در مورد این مقاله
نام را وارد کنید.
نشانی پست الکترونیکی را به درستی وارد کنید.
وابستگی سازمانی را به درستی وارد کنید.
توضیحات را وارد کنید (حداقل 50 حرف)
CAPTCHA Image
شناسه امنیتی را به درستی وارد کنید.

  • تاریخ دریافت 05 مرداد 1403
  • تاریخ بازنگری 21 آذر 1403
  • تاریخ پذیرش 23 دی 1403