فصلنامه تحقیقات فرهنگی ایران

فصلنامه تحقیقات فرهنگی ایران

دانشگاه تهران؛ تیمورتاش یا فروغی؟ به مناسبت نودمین سال تأسیس

نوع مقاله : مقاله علمی پژوهشی

نویسنده
استاد فلسفه، پژوهشگاه مطالعات فرهنگی، اجتماعی و تمدنی، تهران، ایران
چکیده
دانشگاه تهران، نخستین و بزرگ‌ترین نهاد آموزش عالی مدرن در ایران، تا کنون موضوع تحلیل‌ها و توصیف‌های بسیار بوده است. بسیاری از این تحلیل‌ها، معطوف به چرایی و چگونگی و زمینه‌ها و جریان‌های مؤثر در تأسیس این نهاد بوده است. کم نبوده‌اند افرادی که اصرار داشته‌اند خود را در داستان تولد دانشگاه تهران سهیم سازند. بااین‌حال، نمی‌توان برآمدن چنین نهاد مهمی را به دغدغه‌ها و پیگیری‌های فردی و یا یک یا چند زمینه محدود فروکاست. عطف به این مهم، نوشتار پیش‌رو، چرایی و چگونگی تأسیس دانشگاه تهران را در میانه دو گفتمان «ترقی» و «مدرنیته ایرانی» با نمایندگی عبدالحسین تیمورتاش و محمدعلی فروغی به بحث گذاشته است. بر این اساس، نوشتار پیش‌رو، با رویکرد تاریخی و تحلیلی، اقوال و اقدامات و رویدادهای ده سال نخست حکومت پهلوی را عطف به توسعه آموزش عالی (تعلیمات عالیه) مورد واکاوی و تحلیل قرار داده است تا نشان دهد چرا گفتمان ترقی با نگاهی به ایجاد دارالفنونی محدود و کوچک در اندیشه تیمورتاش و یاران او، در نهایت جای خود را به گفتمان مدرنیته ایرانی با نگاهی به ایجاد دانشگاهی بزرگ با شعبات متعدد در اندیشه فروغی و اندیشمندان گرد او داد؛ گفتمانی که مبنای تأسیس دانشگاه تهران قرار گرفت تا پس از تأسیس، خود نیز به ایجاد محتوای این گفتمان کمک کند.
کلیدواژه‌ها

موضوعات


احسانی، کاوه (1402). محیط مصنوع و شکل‌گیری طبقه کارگر صنعتی؛ تاریخ اجتماعی کار در صنعت نفت ایران (ترجمه مارال لطیفی). تهران: نشر شیرازه.
افشار، محمود (1356). نکاتی چند پیرامون آلت فعل شدن تقی‌زاده در تجدید قرارداد نفت، پول گرفتن مدرس از آلمان‌ها در جنگ جهانی اول و رشوه گرفتن وثوق الدوله و شرکا از انگلیس در قرارداد 1919. یغما، شماره 352.
آبراهامیان، یرواند (1384). ایران بین دو انقلاب (ترجمه کاظم فیرزمند، حسن شمس‌آوری و محسن مدیرشانه‌چی؛ چاپ نهم). تهران: نشر مرکز.
آزاد، حمید؛ و تریان، امین (1394). تحلیل گفتمان روایت جنبش مشروطه در کتاب‌های درسی تاریخ دوره پهلوی و پس از انقلاب اسلامی. نشریه پژوهش‌های تاریخی، 51(1)، 140-121.
تقی‌زاده، سیدحسن (۱۳۷۲). زندگی طوفانی؛ خاطرات سیدحسن تقی‌زاده (به کوشش ایرج افشار). تهران: انتشارات علمی.
تقی‌زاده، سیدحسن (1393). مقالات تقی‌زاده؛ تعلیم‌وتربیت (زیر نظر ایرج افشار). تهران: انتشارات توس.
حکمت، علی‌اصغر (1355). سی خاطره از عصر فراخاندان پهلوی. تهران: پارس.
دانشگاه تهران (1352). بررسی انگیزه‌های ایجاد و سیر تاریخی و تکاملی دانشگاه تهران. تهران: انتشارات دانشگاه تهران.
دشتی، علی (1312). اندیشه‌ای در اطراف تعلیمات اجباری. تهران: نشر مهر.
روستایی، محسن (۱۳۸۵). تاریخ نخستین فرهنگستان ایران به روایت اسناد. تهران: نشر نی.
زائری، قاسم (1398). بازنویسی اقتراح تعلیم ابتدایی یا تعلیم عالیه؛ مجله آینده 1305-1304. تهران: پژوهشکده مطالعات فرهنگی و اجتماعی.
زرگری‌نژاد، غلامحسین، صفت‌گل، منصور؛ و وثوقی، محمدباقر (1397). تاریخ دانشگاه تهران (جلد 1). تهران: انتشارات دانشگاه تهران.
سهرابی، منیره؛ یمنی دوزی سرخابی، محمد؛ فراستخواه، مقصود؛ حضرتی، حسن (1400). بررسی عوامل مؤثر بر شکل‌گیری و تحول دانشگاه در ایران از تأسیس دانشگاه تهران تاکنون. مجله علوم تربیتی دانشگاه شهید چمران اهواز، 8(1)، 185-206. doi: 10.22055/edu.2020.25038.2468
شادمان، سیدفخرالدین (1342). تراژدی فرنگ؛ مجموعه مقالات منتشر شده در مطبوعات. تهران: انتشارات طهوری.
شکور قهاری، معصومه (1398). نمودهای درسی در کتاب‌های درسی عصر پهلوی اول؛ مورد مطالعه: کتاب‌های تاریخ، جغرافیا و ادبیات فارسی، در تاریخ آموزش در ایران (به کوشش جمشید روستا، رحیم روح‌بخش). تهران: انتشارات نگارستان اندیشه.
شلینگ (۱۳۹۵). ایده مطلق علم (ترجمه عباس جنگ و امیر راقب و اباصالح تقی‌زاده طبری). فصلنامه بابل، ۲، 25-15.
صدیق، عیسی (1336). یادگار عمر (جلد 1). تهران: شرکت سهامی طبع کتاب.
صدیق، عیسی‌خان (1397). ایران مدرن و نظام آموزشی آن (ترجمه علی‌نجات غلامی). تهران: پژوهشکده مطالعات فرهنگی و اجتماعی.
صمیم، رضا (1399). تولید و مصرف فرهنگی در دانشگاه ایرانی. تهران: پژوهشکده مطالعات فرهنگی و اجتماعی.
صمیم، رضا (1400). آیا دارالفنون نیای دانشگاه تهران است؟ در: رضا ماحوزی، مجموعه مقالات اولین همایش ملی از مدارس نوین تا دانشگاه در ایران، مؤسسه مطالعات فرهنگی و اجتماعی.
فخیمی، قباد (1397). سی‌سال نفت ایران؛ از ملی‌شدن تا انقلاب اسلامی (چاپ دوم). تهران: انتشارات مهراندیش.
فراستخواه، مقصود (1388). سرگذشت و سوانح دانشگاه در ایران. تهران: نشر رسا.
فراستخواه، مقصود (1396). گاه و بی‌گاهی دانشگاه در ایران؛ مباحثی نو و انتقادی درباب دانشگاه. تهران: نشر آگاه.
فراستخواه، مقصود (1400). استادان استادان چه کردند؟؛ تاریخ دارالمعلمین و دانشسرای عالی. تهران: نشر نی.
فراستخواه، مقصود؛ و اصغرزاده، نسرین (1397). تاریخ دانشگاه در ایران. تهران: پژوهشکده مطالعات فرهنگی و اجتماعی.
فروزنده، مسعود (1398). تاریخ صنعت نفت ایران؛ 1280 تا 1357 (جلد 1). تهران: انتشارات وزارت نفت.
فروغی، ابوالحسن (1305). هم تعلیم ابتدائی هم معارف عالیه2. در قاسم زائری (1398). اقتراح تعلیم ابتدایی یا تعلیم عالیه؟ (صص134-121). تهران: پژوهشکده مطالعات فرهنگی و اجتماعی.
فروغی، محمدعلی (1387). مقالات فروغی (جلد اول). تهران: انتشارات توس.
گرین، نائل (1399). عشق غریبه‌ها؛ سرگذشت شش محصل ایرانی در انگلستان جین آستین (ترجمه امیرمهدی حقیقت؛ چاپ دوم). تهران: نشر چشمه.
ماحوزی، رضا (1399). همنشینی الگوی آموزش فرانسوی و ایده وحدت ملی در آموزش نوین ایران: از مشروطه تا شهریور 1320. فصلنامه تحقیقات فرهنگی ایران، (13)1، 96-73. doi: 10.22035/jicr.2020.2315.2796
ماحوزی، رضا (1401)، رهبری خلاقانه دانشجویی در دهه نخست فعالیت دانشکده نفت آبادان. فصلنامه مطالعات دانشگاه، 1(2)، 108-78. doi:10.22035/jous.2023.4967.1018
ماحوزی، رضا (۱۴۰۲). مناسبات پژوهش و فلسفه در دانشگاه تازه تأسیس برلین. فصلنامه پژوهش و برنامه‌ریزی در آموزش عالی، 29(3)، ۱-۱۴.
متین، افشین (1378). کنفدراسیون؛ تاریخ جنبش دانشجویان ایرانی در خارج از کشور (1332-1357) (ترجمه ارسطو آزادی؛ چاپ دوم). تهران: نشر شیرازه.
محبوبی اردکانی،‌ حسین (1370). تاریخ مؤسسات تمدنی جدید در ایران (ج 1؛ چاپ دوم). تهران: انتشارات دانشگاه تهران.
معتقدی، ربابه؛ شیخ‌نوری، محمدامیر؛ و اتابکی، تورج (1392). صنعت نفت و تحول جمعیتی و شغلی در مناطق نفت‌خیز جنوب، مجله تحقیقات تاریخ اجتماعی، 3(2)، 137-121.
مناشری، دیوید (1396). نظام آموزشی و ساختن ایران مدرن (ترجمه محمدحسین بادامچی و عرفان مصلح). تهران: نشر حکمت سینا.
منصوری، رضا (1401). معماری علم در ایران. تهران: انتشارات مؤسسه مطالعات فرهنگی و اجتماعی.
موحد، محمدعلی (1378). خواب آشفته نفت (جلد 1). تهران: نشر کارنامه.
مور، جان سی. (1401). تاریخ مختصر دانشگاه‌ها (ترجمه هستی عارفی و رضاعلی نوروزی). تهران: انتشارات مؤسسه مطالعات فرهنگی و اجتماعی.
هدایت، مهدی قلی (1388). خاطرات و خطرات. تهران: زوار.
یغمایی، اقبال (1375). وزیران علوم و معارف و فرهنگ ایران. تهران: مرکز نشر دانشگاهی.
ارسال نظر در مورد این مقاله
نام را وارد کنید.
نشانی پست الکترونیکی را به درستی وارد کنید.
وابستگی سازمانی را به درستی وارد کنید.
توضیحات را وارد کنید (حداقل 50 حرف)
CAPTCHA Image
شناسه امنیتی را به درستی وارد کنید.

  • تاریخ دریافت 03 اسفند 1403
  • تاریخ بازنگری 11 آبان 1403
  • تاریخ پذیرش 20 آذر 1403