فصلنامه تحقیقات فرهنگی ایران

فصلنامه تحقیقات فرهنگی ایران

دانشگاه فرهنگ؛ چگونه دانشگاه و جامعه به هم پیوند می‌خورند؟

نوع مقاله : مقاله علمی پژوهشی

نویسنده
نعمت الله فاضلی
استاد انسان‌شناسی، پژوهشکده مطالعات اجتماعی، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، تهران، ایران
10.22035/jicr.2025.3407.3661
چکیده
این مقاله تحلیلی از موقعیت کنونی نهاد دانشگاه در ایران از نظر چگونگی پیوند آن با جامعه است. در دهه‌های اخیر فرایندهای بروکراتیک‌شدن و تجاری‌شدن فشارهای گوناگون ساختاری و سیاسی به نهاد دانشگاه آورده است تا این نهاد را در خدمت هدف‌های تجاری و سیاسی قرار دهد. در این مقاله می‌کوشم تا جنبه‌ها و جلوه‌های گوناگون این فشارها را نشان دهم و پیامدهای مخرب آن برای عملکردهای آموزشی، پژوهشی و فرهنگی را برملا کنم. این چالش‌ها و فشارها صرفاً محدود به نهاد دانشگاه در ایران نیست و دیگر جوامع هم با آنها درگیرند. با استناد به پژوهش‌های موجود این جنبه جهانی را توضیح می‌دهم؛ اما تأکیدم بر نهاد دانشگاه در ایران است. برای مواجهه با این چالش‌ها استدلال می‌کنم که برای تقویت پیوند نهاد دانشگاه با جامعه نیازی نیست بر کارکردهای تجاری و سیاسی دانشگاه تکیه کنیم، بلکه اگر این نهاد به همان کارکردهای تاریخی و سنتی‌اش یعنی پرورش افراد تحصیل‌کرده و کارآمد اجتماعی بپردازد و در خدمت ارزش‌های فرهنگی مدرن باشد که این نهاد از درون آنها برآمده است می‌تواند پیوندی ارگانیک با جامعه برقرار نماید. دو الگوی دانشگاه حمایتی و دانشگاه هویتی را از هم متمایز می‌سازم و استدلال می‌کنم که دانشگاه حمایتی نمی‌تواند پیوند محکمی و ساختاری با جامعه برقرار سازد و ما نیازمند دانشگاه هویتی هستیم که به هویت مدرن خود وفادار باشد. برای این منظور مروری تاریخی به تحولات نهاد دانشگاه در ایران می‌کنم و نشان می‌دهم با رویکرد خدماتی و حمایتی کردن دانشگاه، پیوند این نهاد با جامعه تقویت نشده است و نمی‌تواند تقویت شود. تشدید بر خدماتی کردن نهاد دانشگاه موجب تضعیف بیشتر آزادی و استقلال نهاد دانشگاه می‌شود و عملاً کیفیت آموزش و پژوهش دانشگاهی لطمه دیده و فاصله این نهاد هم از جامعه کم نمی‌شود.
کلیدواژه‌ها
انشگاه
دانشگاه حمایتی
دانشگاه هویتی
فرهنگ دانشگاهی
ارزش‌های دانشگاهی

موضوعات

احمدی، معصومه (1399). اقتراح تعلیم ابتدایی یا تعلیم عالیه (مجله آینده 1304-1305). تهران: مؤسسه مطالعات فرهنگی و اجتماعی.
اعتمادی‌فر، سیدمهدی (۱۳۹۷). دانشگاه از منظر دانشجویان. تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.
آلتوسر، لویی (1387) ایدئلوژی و ساز و برگ های ایدئولوژیک دولت (ترجمه روزبه صدرا). تهران: نشر چشمه.
بانک جهانی (1393). سیاست‌گذاری نوآوری در عصر جهانی‌شدن؛ راهنمایی برای کشورهای درحال‌توسعه (ترجمه هادی زارع). تهران: مرکز ملی جهانی‌شدن.
باومن، زیگمونت (1403) مدرنیته سیال (ترجمه حمیده محمدزاده). تهران: نقد فرهنگ.
بک، اولریش (1397) جامعه خطر؛ به سوی مدرنیته ای نوین (ترجمه رضا فاضل و مهدی فرهمندنژاد). تهران: ثالث.
توفیق، ابراهیم؛ یوسفی، سیدمهدی؛ و حیدری، آرش (1399). مسئله علم و علم انسانی در دارلفنون عصر ناصری. تهران: پژوهشکده مطالعات فرهنگی و اجتماعی.
جاودانی، حمید (1399). دگرگشت‌های آموزش عالی و آینده پیش رو. تهران: پژوهشکده مطالعات فرهنگی و اجتماعی.
جلائی‌پور، حمیدرضا (۱۳۹۲). جامعه‌شناسی ایران: جامعهٔ کژمدرن. تهران: نشر علم.
جواهری، فاطمه (1398).  سیاست‌های فرهنگی در دانشگاه‌های دولتی (1357-1397). تهران: دفتر برنامه‌ریزی و سیاست‌گذاری فرهنگی و اجتماعی وزارت علوم.
حسینی‌مقدم، محمد (۱۳۹۶). دانشگاه ایرانی: گذر از محلی‌گرایی به بین‌المللی‌گرایی. در: رحمانی، جبار، پرسش از دانشگاه ایرانی. تهران: پژوهشکده مطالعات فرهنگی و اجتماعی.
ذکایی، محمدسعید؛ و محمدجواد اسماعیلی (1390). جوانان و بیگانگی تحصیلی و دانشگاهی. تهران: پژوهشکده مطالعات فرهنگی و اجتماعی.
شایگان، داریوش (۱۳۹۶). افسون‌زدگی جدید: هویت چهل تکه و تفکر سیار (ترجمه فاطمه ولیانی). تهران: نشر فرزان‌روز.
فاضلی، نعمت‌الله (1394). تجربه تجدد؛ رویکردی انسان‌شناختی به امروزی شدن فرهنگ ایران. تهران: پژوهشکده مطالعات فرهنگی و اجتماعی.
فاضلی، نعمت‌الله (۱۳۹۹). بازسازی ذهن‌های سیل‌زده. در: فرهنگ و فاجعه؛ جستارهایی انسان‌شناختی دربارهٔ مصیبت‌های جمعی در ایران. تهران: نشر فرهامه.
فراستخواه، مقصود (۱۳۹۷). گاه و بی‌گاهی دانشگاه در ایران؛ مباحثی نو و انتقادی در باب دانشگاه‌پژوهی، مطالعات علم و آموزش عالی. تهران: انتشارات آگاه.
کاظمی، عباس. و همکاران (۱۳۹۶). مطالعات فرهنگی و اجتماعی کلاس درس دانشگاهی. تهران: پژوهشکده مطالعات فرهنگی و اجتماعی.
گیدنز، آنتونی (1378). تجدد و تشخص: جامعه و هویت شخصی در عصر جدید (ترجمه ناصر موفقیان). تهران: نشر نی.
گیلیس، دونالد (۱۳۹۶). پژوهش را چگونه باید سامان داد؟ (ترجمه مصطفی تقوی و زهره کریمیان). تهران: نشر اختران. (تاریخ اصل اثر 2008)
لوئیس، هری (1398) نگاهی انتقادی به دانشگاه هاروارد (ترجمه مرتضی مردیها). تهران: پژوهشکده مطالعات فرهنگی و اجتماعی.
لیوتار، ژان فرانسوا (1389) وضعیت پست مدرن؛ گزارشی درباره دانش (ترجمه حسینعلی نوذری). تهران: گام نو.
نجاتی حسینی، محمود (۱۳۹۶). تبارشناسی کلاس درس در ایران. تهران: پژوهشکده مطالعات فرهنگی و اجتماعی.
هارتموت، رزا (۱۳۹۸). شتاب و بیگانگی (ترجمه حسن پورسفیر). تهران: نشر آگه. (تاریخ اصل اثر 2014)
هراری، یووال نوح (۱۳۹۷). انسان خداگونه (ترجمه زهرا عالی). تهران: نشر فرهنگ نو.
Barnett, R. (1990). The Idea of Higher Education. London: Open University Press.
Barnett, R. (2016). Understanding the University: Institution, Idea, Possibilities. New York, NY: Routledge.
Delanty, G. (2001). Challenging Knowledge: The University in the Knowledge Society. Open University Press.
Derrida, J. (2004). Eyes of the University. Stanford, CA: Stanford University Press.
Reading, B. (1997). The University in Ruins. Harvard University Press.
ارسال نظر در مورد این مقاله
نام را وارد کنید.
نشانی پست الکترونیکی را به درستی وارد کنید.
وابستگی سازمانی را به درستی وارد کنید.
توضیحات را وارد کنید (حداقل 50 حرف)
CAPTCHA Image
شناسه امنیتی را به درستی وارد کنید.

  • تاریخ دریافت 20 آبان 1403
  • تاریخ بازنگری 07 آذر 1403
  • تاریخ پذیرش 14 بهمن 1403