فصلنامه تحقیقات فرهنگی ایران

فصلنامه تحقیقات فرهنگی ایران

فرهنگ دانشگاهی و تغییرات دین‌داری دانشجویان؛ یک مطالعه کیفی

نوع مقاله : مقاله علمی پژوهشی

نویسندگان
حامد منوچهری کوشا 1
محمدجواد اسماعیلی 2
1 پژوهشگر پسادکتری، پژوهشکده مطالعات بنیادین علم و فناوری، دانشگاه شهید بهشتی
2 استادیار، پژوهشکده مطالعات بنیادین علم و فناوری، دانشگاه شهید بهشتی
10.22035/jicr.2025.3403.3658
چکیده
پژوهش‌های تجربی حاکی از تأثیر فرهنگ دانشگاهی بر دین‌داری دانشجویان است، امّا برای فهم عمیق‌تر این پدیده، که لازمۀ تصمیم‌گیری‌های فرهنگی-اجتماعی است، ضروری است که شناختی دقیق از سازوکارها و فرایندهایی که این تأثیرگذاری از طریق آن‌ها شکل می‌گیرد، حاصل شود. پژوهش حاضر تلاش می‌کند که با استفاده از روش «مبنایی»، از طریق مصاحبه «نیمه‌ساختاریافته» با 16 نفر از دانشجویان که تغییرات عمده‌ای را در دین‌داری خود در طول تحصیل در دانشگاه احساس می‌کردند، سازوکارها و فرایندهای اصلی تأثیرگذاری فرهنگ دانشگاهی در تغییرات دین‌داری دانشجویان را مورد شناسایی و تحلیل قرار دهد. از تجزیه و تحلیل مصاحبه‌ها 12 مقوله اصلی همچون «تکثر دیدگاه‌ها و سبک‌های زندگی متفاوت»، «فرهنگ آموزشی» و «جاذبه و دافعه دین‌داران» که هر یک شامل مفاهیم مختلفی هستند، به دست آمد و بر مبنای آن‌ها گزاره نظری هسته‌ایِ «فرهنگ دانشگاهی دوسویه» صورت‌بندی شد. این نتایج در قالب پارادایم کدگذاری اشتراوس-کوربین سامان‌دهی و بر مبنای آن مدلی برای فرایندها و سازوکارهای منجر به تغییرات دین‌داری تحت تأثیر فرهنگ دانشگاهی ارائه شد. بر اساس گزاره نظری محوری، تأثیر فرهنگ دانشگاهی بر دین‌داری دانشجویان نه امری یک‌سویه، پیوسته و خطی بلکه دوسویه و پویا است یعنی فرهنگ دانشگاهی بسته به شرایط و موقعیت‌های اجتماعی می‌تواند به افزایش و کاهش دین‌داری دانشجویان منجر شود. در این راستا می‌توان وضعیت دین‌داری دانشجویان را یک برساخته اجتماعی دانست، بدین معنا که تغییرات صورت گرفته در دین‌داری دانشجویان بیش از آنکه حاصل استدلال­های فلسفی و الهیاتیِ منطقی و عقلانی دانشجویان باشد، حاصل فرایند معاشرت­های اجتماعی در انجمن‌های علمی، خوابگاه‌های دانشجویی و تشکل‌های دانشجویی است.
کلیدواژه‌ها
فرهنگ دانشگاهی دوسویه
سازوکارهای اجتماعی
تغییرات دین‌داری
نظریه مبنایی

موضوعات

اعظم‌آزاده، منصوره؛ و جدبابایی بهبهانی، زینب (1387). نقش ویژگی‌های ساختاری و عناصر رابطه‌ای در شکل‌گیری انواع گرایشات دینی در بین دانشجویان. نامه علوم اجتماعی، 16(35)، 77-98.
افشارکهن، جواد؛ بلالی، اسماعیل؛ و سلیمان‌پور، محمدعلی (1390). بررسی وضعیت عرفی شدن دانشجویان و برخی عوامل موثر بر آن (در میان دانشجویان دختر و پسر دانشگاه بوعلی سینا). جامعه‌شناسی کاربردی، 22(1)، 135-158.
آزادارمکی، تقی، و زارع، مریم (1387). دانشگاه، مدرنیته و دین‌داری. پژوهشنامه علوم انسانی و اجتماعی، 8(1)، 133-160.
آقاسی، محمّد؛ و روح‌الامین، زهراسادات (1402). روایت تجربه دختران دانشجو از کیفیت تغییرات هویتی. فصلنامه مطالعات دانشگاه، 1(3)، 165-188. doi: 10.22035/jous.2023.5018.1033
امامی میبدی، سیدمنصور، و اشتری مهرجردی، اباذر. (1398). دین و تحقق رفتار شهروندی سازمانی: مورد مطالعه, دانشجویان دانشگاه فرهنگیان. مطالعات میان‌رشته‌ای در علوم انسانی، 11(3)، 31-47. doi: 10.22035/isih.2020.3498.3704
باربور، ایان (1392)، دین و علم، پیروز فطورچی، تهران: پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی.
توسلی، غلامعباس، و مرشدی، ابوالفضل. (1385). بررسی سطح دین‌داری و گرایش‌های دینی دانشجویان (مطالعه موردی: دانشگاه صنعتی امیرکبیر). مجله جامعه شناسی ایران، 7(4)، 96-118.
دستیاری، اکرم؛ بنافی، مسعود (1398). بررسی وضعیت دین داری دانشجویان دانشگاه آزاد اسلامی و رابطه آن با تاب آوری (مطالعه موردی: مرکز پلدختر)، فصلنامه اسلام و مطالعات اجتماعی. 6 (4): 145-169.
دهستانی، مهدی؛ زاده‌محمدی، علی؛ محمدی، سمیه (1392). بررسی میزان دین‌داری و ارتباط آن با سبک‌های هویت دانشجویان. نشریه علوم رفتاری. 20 (2).
ذکایی، محمّدسعید؛ اسماعیلی، محمّدجواد (1395). جوانان و بیگانگی تحصیلی و دانشگاهی. تهران: پژوهشکده مطالعات فرهنگی و اجتماعی.
ذکایی، محمّدسعید (1402). هنر انجام پژوهش کیفی، از مسئله‌یابی تا نگارش. تهران: آگاه.
راد، فیروز، و منبری، راحله. (1388). مقایسه بررسی برخی عوامل روانی و اجتماعی مرتبط با میزان دینداری دانشجویان. مطالعات جامعه شناسی، 1(2)، 31-52.
زاهد، سیدسعید، و صادقی، احمد. (1388). بررسی تاثیر رشته تحصیلی بر میزان دین داری دانشجویان مختلف دانشگاه با تأکید بر رشته جامعه‌شناسی. جامعه‌شناسی کاربردی، 20(3)، 75-96.
سراج‌ زاده، سیّد حسین؛ جواهری، فاطمه؛ فیضی، ایرج (1395). نگرش‌ها و رفتار دانشجویان(1394): مرحله دوم پیمایش طولی نگرش‌ها و رفتار دانشجویان دانششگاه‌های دولتی تحت پوشش وزارت علوم، تحقیقات و فناوری. تهران: پژوهشکده مطالعات فرهنگی و اجتماعی.
سراج زاده، سیدحسین، و صدیق محمدی، محمد. (1390). مقایسه تجربی معیارهای دین داری از نظر روحانیان و دانشگاهیان. تحقیقات فرهنگی ایران، 4(4)، 25-54. doi: 10.7508/ijcr.2011.16.002
صفری شالی، رضا (1401). مصرف فرهنگی دانشجویان در دانشگاه‌های دولتی: تحلیل داده‌های یک پیمایش ملّی. فصلنامه مطالعات دانشگاه، 1(1). 1-27. doi: 10.22035/jous.2022.412
طالبان، محمّدرضا (1392). پیمایش تدیّن اسلامی ایرانیان. تهران: مرکز افکارسنجی دانشجویان ایران.
طالبان، محمّدرضا (1399). تفکر ابتدایی، دین‌داری و تحصیلات عالی. فصلنامه تحقیقات فرهنگی ایران، 13(1)، 1-38. doi: 10.22035/jicr.2020.2222.2728
عبدی، مجتبی، و رضایی، احمد. (1393). سنجش میزان دین‌داری در میان دانشجویان جوان. مطالعات راهبردی ورزش و جوانان، 13(24)، 59-112.
فاضلی، نعمت اله. (1382). بررسی تطبیقی فرهنگ دانشگاهی ایران و بریتانیا (مطالعه‌ای انسان شناختی در علل ناکارآمدی آموزش دانشگاهی در ایران). نامه انسان‌شناسی، 2(3)، 93-132.
موسی‌پور، نعمت‌اله (1392). سبک زندگی آموزش گران علوم انسانی در محیط‌های دانشگاهی ایران: از آرمان‌های دینی تا واقعیت‌های سازمانی. مطالعات میان‌رشته‌ای در علوم انسانی، 5(4)، 1-32. doi: 10.7508/isih.2014.20.001
میرسندسی، سیّد محمّد (1383). مطالعۀ میزان و انواع دین‌داری دانشجویان، رسالۀ دکتری، دانشکدۀ علوم انسانی دانشگاه تربیت مدرّس.
نایبی، هوشنگ، و آزادارمکی، تقی. (1385). سکولاریسم و رابطه آن با تحصیلات عالی (مطالعه موردی جامعه شهری تهران). مجله جامعه شناسی ایران، 7(3)، 76-93.
نصیری، حسین؛ یمنی دوزی سرخابی، محمد؛ حقانی، محمود. (1397). تحلیل اثر ادغام در آموزش عالی بر فرهنگ دانشگاهی. پژوهش و برنامه‌ریزی در آموزش عالی، 24(2 )، 109-134.
Astin A., Astin H., Lindholm J. (2011). Cultivating the spirit: How college can enhance students’ inner lives. San Francisco, CA: Jossey-Bass.
Cortazzi, M., & Jin, L. (1997). Communication for Learning Across Cultures. In McNamara, D. and Harris, R. (Eds.). Overseas Students in Hugher Education: Issues in Teaching and Learning. London: Routledge.
Hill, J., (2011). Faith and Understanding: Specifying the Impact of Higher Education on Religious Belief. Journal for the Scientific Study of Religion. 50(3), 533–551
Mayrl, D., Uecker, J. (2011). Higher Education and Religious Liberalization among Young Adults.  Social Forces, 90 (1), 181-208.
Merton, R. (1973). The sociology of science: Theoretical and empirical investigations. United Kingdom: University of Chicago Press.
Rachmatullah, A., Ha, M., Park, J. (2018) Relations among education, religiosity and socioeconomic variable. South African Journal of Education. 39(1).
Reimer, S. (2010). Higher Education and Theological Liberalism: Revisiting the Old Issue. Sociology of Religion. 71(4), 393-408.
Sacerdote, B., & Glaeser, E. L. (2001). Education and Religion. NBER Working Paper No. w8080, Available at SSRN: https://ssrn.com/abstract=256087
Saenz, V., Barrera, D., (2007). Findings from the 2005 College Student Survey (CSS): National aggregates. Los Angeles, CA: Higher Education Research Institute, University of California.
Schein, E. (2004). Organizational Culture. Third Edition. San Francisco: Jossey-Bass.
Schwadel, Ph. (2011). The Effects of Education on Americans’ Religious Practices, Beliefs, and Affiliations.  Review of Religious Research, 53, 161–182.
Schwadel, Ph. (2017). The positives and negatives of higher education: How the religious context in adolescence moderates the effects of education on changes in religiosity. Journal for the Scientific Study of Religion, 56(4): 1-17.
Smerek, R.E. (2010). Cultural Perspectives of Academia: Toward a Model of Cultural Complexity. In: Smart, J. (eds) Higher Education: Handbook of Theory and Research, vol 25. Springer, Dordrecht.
Strauss, A., & Corbin, J. M. (1990). Basics of Qualitative Research: Grounded Theory Procedures and Techniques. United Kingdom: SAGE Publications.
Taylor, C. (2007). A Secular Age. Cambridge: Harvard University Press.
Uecker J., Regnerus, M., & Vaaler, M. (2007). Losing my religion: The social sources of religious decline in early adulthood. Social Forces 85 (4), 1667-1692.
ارسال نظر در مورد این مقاله
نام را وارد کنید.
نشانی پست الکترونیکی را به درستی وارد کنید.
وابستگی سازمانی را به درستی وارد کنید.
توضیحات را وارد کنید (حداقل 50 حرف)
CAPTCHA Image
شناسه امنیتی را به درستی وارد کنید.
فصلنامه تحقیقات فرهنگی ایران
دوره 18، شماره 2 - شماره پیاپی 70
تابستان 1404
صفحه 147-186

  • تاریخ دریافت 16 آبان 1403
  • تاریخ بازنگری 06 اسفند 1403
  • تاریخ پذیرش 07 اردیبهشت 1404