فصلنامه تحقیقات فرهنگی ایران

فصلنامه تحقیقات فرهنگی ایران

فرمان‌برداری یا مقاومت؟ رازهای پنهان جشن تکلیف دختران

نوع مقاله : مقاله علمی پژوهشی

نویسندگان
1 دانشجوی دکتری جامعه‌شناسی اقتصادی و توسعه، گروه علوم اجتماعی، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه فردوسی، مشهد، ایران
2 دانشیار گروه علوم اجتماعی، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه فردوسی، مشهد، ایران
چکیده
پژوهش حاضر با هدف واکاوی تجربۀ زیستۀ دختران مذهبی از جشن تکلیف و چگونگی بازخوانی این تجربه توسط آنان پس از فاصله گرفتن از جشن، انجام شده است. با توجه به خلأ پژوهشی موجود در این حوزه، تفسیر تجربۀ زیستۀ دختران از این آیین گذار، حائز اهمیت است. دراین‌راستا، این پژوهش با رویکرد کیفی و به‌کارگیری روش پدیدارشناسی و با استفاده از نمونه‌گیری هدفمند با ۱۸ نفر از دختران خانواده‌های مذهبی که تجربۀ برگزاری جشن را داشته و پس از جشن به‌شکل جدی، تحت کنترل برای انجام واجبات دینی قرار گرفته‌اند، مصاحبۀ عمیق انجام‌ شده و داده‌های به‌دست‌آمده با استفاده از روش هفت‌مرحله‌ای کلایزی تحلیل شده است. یافته‌های پژوهش مرحلۀ پساگذار در آیین گذار را نشان می‌دهد و دربردارندۀ دو مقولۀ اساسی، ازجمله هویت مشروعیت‌بخش و هویت مقاومت است. هویت مشروعیت‌بخش که از مسیرهایی چون خلق تغییر، اجتماعی کردن و ساخت هویت اسلامی، پرورش هویت فرمان‌بردار، قواعد منضبطانه، و کنترل اجتماعی ایجاد شده و در برابر آن، هویت مقاومت بروز و ظهور یافته است. نتایج به‌دست‌آمده در قسمت پساگذار نشان می‌دهد، هویت مشروعیت‌بخش با سازوکار‌های مختلف خود، پس از جشن تکلیف، از‌یک‌سو با تبدیل کردن دختران به سوژه‌های بهنجار، مطیع، و فرمان‌بردار و از‌سوی‌دیگر، با سیطرۀ هویت اسلامی و ارائۀ آن، در پی استیلای هویت مشروعیت‌بخش در جامعه بوده است که سرانجام، خود را با مقاومت دختران و پس‌زدن موارد تأکیدشده‌ای همچون حجاب چادر، نشان داده است.
کلیدواژه‌ها

موضوعات


فوکو، میشل (1378). مراقبت و تنبیه (ترجمۀ نیکو سرخوش و افشین جهان‌دیده). تهران: نشر نی.
گرامی، محمدعلی (1375). پژوهش در بلوغ دختران. کیهان اندیشه، شماره 66. http://noo.rs/aXYii
موسوی، منصوره (1397). تابوی زنانگی. تهران: انتشارات فیروزه.
هیندس، باری (1380). گفتارهای قدرت از هابز تا فوکو (ترجمۀ مصطفی یونسی). تهران: انتشارات شیرازه.
یوسفیان، الهام . (1401). بررسی انگیزه‌ها و عوامل و پیامدهای برگزاری جشن تکلیف (نشانه موردی دبستان شمیم رحمت(1)). فصلنامه علمی تخصصی فرهنگ پژوهش15(شماره 49- بهار 1401), 63-94. doi: 10.22081/fpq.2022.73396
Belier, W. W. (1994). Arnold Van Gennep and the rise of french sociology of religion. numen, 41(2), 141-162.  https://brill.com/view/journals/nu/41/2/article-p141_2.xml
Canales, A. D. (2020). Models and methods for confirmation catechesis in catholic youth ministry. Religions, 11(8), 417. https://doi.org/10.3390/rel11080417
Castells, M. (2011). The power of identity. Germany: Wiley. https://tinyurl.com/2p8h7w9x
Cavagnoud, R. (2013). The quinceanera: Towards an individualization of the fifteenth birthday celebration for young peruvian girls. Anthropo Children, 1-17.
Colaizzi, P. F. (1978). Psychological research as the phenomenologist views it. existential phenomenological alternatives for psychology. Oxford University Press Inc.
Elias, J. J. (2018). Front matter. In Alef Is for Allah: Childhood, emotion, and visual culture in islamic societies (1st ed. pp. i–vi). University of California Press. https://bit.ly/3xYjJkF
Flood, A. (2010). Understanding phenomenology. Nurse Researcher, 17(2), 7-15.  doi: 10.7748/nr2010.01.17.2.7.c7457
Hill, J. & Becker, P. D. (2008). Life events and rites of passage. Omnigraphics. https://bit.ly/0807358-SP
Javdani, S., & Noorizadeh, B. (2023). The Iran Portfolio. Journal of Visual Culture, 21(3), 461-494. https://doi.org/10.1177/14704129231157630
Malekzadeh, S. (2012). Children without childhood, adults without adulthood: changing conceptions of the Iranian child in postrevolutionary Iranian textbooks (1979–2008). Comparative studies of south Asia, Africa and the Middle East, 32(2), 339-360. https://doi.org/10.1215/1089201X-1628971
Mir Miri, H. (2022). Diasporic body-memory politics: sexualized public gender-role surveillance in post-revolutionary and post-war Iran (Doctoral Dissertation, University of Saskatchewan). https://hdl.handle.net/10388/14095
Mozaffari, A. (2015). The heritage ‘NGO’: a case study on the role of grass roots heritage societies in Iran and their perception of cultural heritage. International Journal of Heritage Studies21(9), 845–861. https://doi.org/10.1080/13527258.2015.1028961
Pedersen, M. H. (2015). "Fatima’s taklif: Bringing up children for a good future". In Iraqi women in Denmark. Manchester, England: Manchester University Press. Retrieved Aug 1, 2025, from https://doi.org/10.7765/9781526102768.00012
Romo, L. F. Mireles-Rios, R. & Lopez-Tello, G. (2014). Latina mothers’ and daughters’ expectations for autonomy at age 15 (La Quinceañera). Journal of Adolescent Research, 29(2), 271-294. doi:10.1177/0743558413477199
Schweitzer, F. (2019). Learning from Each Other: Confirmation Work in Europe and in the United States. Theology Today, 76(1), 26-37. https://doi.org/10.1177/0040573619826952
Shoham H. The Bar and Bat Mitzvah in the Yishuv and Early Israel: From Initiation Rite to Birthday Party. AJS Review. 2018;42(1):133-157. doi:10.1017/S0364009418000090
Shoham, H. (2015). ‘A birthday party, only a little bigger’: a historical anthropology of the Israeli bat mitzvah. Jewish Culture and History16(3), 275–292. https://doi.org/10.1080/1462169X.2016.1139855
Soroori Sarabi, A., Zamani, M., Ranjbar, S., Rahmatian, F. (2023). Innovation–But with Risk: The Strategic Role of IT in Business Risk Management. Journal of Cyberspace Studies, 7 (2). https://doi.org/ 10.22059/jcss.2023.101605
Tomraee, S., Toosi, R., & Arsalani A. (2024) Perspectives of Iranian Clinical Interns on the Future of AI in Healthcare. Journal of Cyberspace Studies, 8(2). (DOI): 10.22059/jcss.2024.101610
Torab, A. (2006). Performing Islam. Leiden, The Netherlands: Brill.
Van Gennep, A. (2019). The rites of passage. University of Chicago Press.‏ https://bit.ly/van-gennep-rites
Vizheh, A. (2019). Preventing and responding to early and forced child marriage of Iranian-Canadians in Canada (Doctoral dissertation, University of the Fraser Valley). https://bit.ly/ufv18274
ارسال نظر در مورد این مقاله
نام را وارد کنید.
نشانی پست الکترونیکی را به درستی وارد کنید.
وابستگی سازمانی را به درستی وارد کنید.
توضیحات را وارد کنید (حداقل 50 حرف)
CAPTCHA Image
شناسه امنیتی را به درستی وارد کنید.