فصلنامه تحقیقات فرهنگی ایران

فصلنامه تحقیقات فرهنگی ایران

واکاوی فرایندهای عاملیت زنان در عرصه مجالس مذهبی تک جنسیتی

نوع مقاله : مقاله علمی پژوهشی

نویسندگان
1 دانشیار گروه علوم اجتماعی، دانشکده علوم اجتماعی و اقتصادی، دانشگاه الزهرا، تهران، ایران
2 استادیار گروه علوم اجتماعی، دانشکده علوم اجتماعی و اقتصادی، دانشگاه الزهرا، تهران، ایران
3 کارشناس ارشد توسعه محلی، گروه علوم اجتماعی، دانشکده علوم اجتماعی و اقتصادی، دانشگاه الزهرا، تهران، ایران
چکیده
فضاهای شهری زمانی به مکان‌های موفق تبدیل می‌شوند که بتوانند محصول کنش‌های جمعی مردم باشند و در شکل‌دهی به آن نقش ایفا کنند. مفهوم فضای سوم رویکرد نوینی است که با تأکید ویژه بر فضا، شکل‌گیری امر اجتماعی، تنوع بخشیدن به زندگی روزمره، ارتباط با هم‎نوعان و نگرش به جایگاه خود، تولید فضای شهری را نمایان می‌کند. زنان با شرکت در جلسات مذهبی نیاز به «در جمع بودن» را در مکانی فراهم می‌کنند که خودآگاه جمعی نسبت به «عمل به وظیفه دینی» وجود دارد و فضاهای ارتباطات اجتماعی خود را در سازگاری با عقاید رسمی و ارزش‌های تعریف شده در جامعه تولید می‌کنند. رویکرد این پژوهش کیفی و روش گراندد تئوری بوده‌است. جمعیت هدف این پژوهش 11 نفر از زنانی بوده‎اند که به‌عنوان مبلغ یا شرکت‎کننده در جلسات مذهبی حضور داشتند و به‌صورت هدفمند انتخاب شدند. هسته مرکزی پژوهش عاملیت زنان و استمرار کردارهای اعتقادی استخراج شد. مقولات مرتبط با علل و انگیزه‌های پاسخگویان از شرکت در جلسات مذهبی شامل احساس تعلق به فضا، تنوع بخشی به زیست روزمره، مشارکت مدنی، معرفت افزایی بوده است که با راهبردهای شخصی همچون استفاده از برنامه‌های جانبی، نمایش سبک زندگی، انعکاس گرایش‌های سیاسی محقق شده‌ و پیامدهایی روان‌شناختی، اجتماعی، آموزشی و اقتصادی داشته است. مقولات مرتبط با زمینه‌ها در این فضای سوم شامل آشنایی با جلسات مذهبی از دوران کودکی، اعتقادات مذهبی، داشتن اوقات فراغت و بیکاری، وجود گروه‌های پیام رسان جلسات مذهبی و شرایطه مداخله‌گر نیز شامل کمبود فضای متناسب با اعتقادات، روزمرگی و مشگل گشایی بوده‌است. یافته‌ها نشان می‌دهد که زنان در برابر فضاهای شهر منفعل نیستند و به‌طور دائمی معناهای خود را خلق می‌کنند. آنها با قرار گرفتن در نوعی ساختار فضایی متناسب با نظام ارزش‌های رسمی به بازتولید باورهای مرسوم می‌پردازند و عاملیت خود را با انتخاب انواع متفاوتی از جلسات مذهبی نشان می‌دهند.
کلیدواژه‌ها

موضوعات


استراوس، آنسلم؛ و کوربین، جولیت ام (1390). اصول روش تحقیق کیفی، نظریه مبنایی، رویه‌ها و شیوه‌ها ( مترجم بیوک محمدی). تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی
افتخاری، رزا (1383)، «جنبش زنان گذار از فرقه‌گرایی و اقتدارگرایی (مصاحبه با پروین پایدار). ماهنامه زنان، 13، 46-52.
پورتقی، وحیدرضا، شیخ‌الاسلامی، راضیه؛ خرمایی، فرهاد؛ حسین چاری، مسعود (1400). ساخت و اعتباریابی مقیاس عزت نفس دینی. روان‎شناسی و دین، 14(3)، 52-37.
حاج‌محمد‌کاظمی، حمیرا؛ تنهایی، تاج‌الدین. (1401). مطالعۀ فرهنگی دو زیست جهان زنان تهرانی؛ هیأت مذهبی و کافی‌شاپ. فصلنامه علمی مطالعات میان‌فرهنگی، 17(52)، 38-9.
حسینی، سیدمجتبی؛ رضایی، محمود؛ و بندرآباد، علیرضا (1403). مؤلفه‌های ادراک معنایی فرامکان: خوانشی پدیدارشناسانه از مراکز نمادین تاریخی شهر اصفهان. فصلنامه مطالعات شهری، 14(53)، 50-35. doi: 10.22034/urbs.2024.141819.5068
خاکسارفرد، عطیه؛ و سوری، صدیقه (1396). فهم پدیدارشناسانه تجربه زیسته زنان از حضور در مجالس مذهبیِ زنانه. راهبرد فرهنگ، 10(38)، 165-183.
 خاکسارفرد، ‌عطیه؛ کرمی‌قهی، ‌محمد‌تقی (2022). فهمی جامعه‎شناختی از مصرف تظاهری در مجالس مذهبی زنانه. جامعه‎شناسی سیاسی ایران، 17(5)، 482-461.‎ doi:10.30510/psi.2021.302471.2229
سجادزاده، حسن؛ اریس، بهاره (1396). بررسی تولید معنا در فضای شهری برمبنای تئوری ساخت‌یابی (مطالعه موردی: بازار  تبریز). پژوهش‌های جغرافیای انسانی، 49(2)، 287-237. doi:10.22059/jhgr.2017.55475
سرخوش، سعدالله (1394). حضور افراد در هیئت‌های مذهبی و نشاط اجتماعی (مطالعه موردی شهر همدان در سال 1393. مطالعات قدرت نرم، 12(5)، 105-99.
سلیمانی، مستانه؛ امیرپور، مهناز (1397). بررسی رویکرد جامعه‌شناختی تأثیر شرکت زنان در هیأت‌های مذهبی بر سبک زندگی آنها. همایش ملی آسیب‎های اجتماعی و روان‎شناختی. همایش ملی آسیب های اجتماعی و روانشناختی.
صفری شالی، رضا (1401). مصرف فرهنگی دانشجویان در دانشگاه‌های دولتی: تحلیل داده‌های یک پیمایش ملی. فصلنامه مطالعات دانشگاه، 1(1)، 33-7. doi: 10.22035/jous.2022.412
عباسی، مسعود؛ و میثمی، سیدحسین (1400). کارکردها و ناکارکردهای موسیقی تعزیه؛ مورد مطالعه، مجالس تعزیه قودجان خوانسار. فصلنامه تحقیقات فرهنگی ایران، 14(2)، 69-39. doi: 10.22035/jicr.2021.2721.3115
عنایت‌زاده, چنور؛ موسوی خامنه، مرضیه؛ و موسوی، یعقوب (1403). تجارب زیسته و ادراک زنان از فضاهای عمومی شهری (مورد مطالعه: زنان شهر سقز). زن در توسعه و سیاست، 22(3)، 597-565. doi: 10.22059/jwdp.2024.373884.1008447
فی، برایان (1381). فلسفه امروزین علوم اجتماعی با نگرش چندفرهنگی (ترجمه خشایار دیهیمی). تهران: انتشارات طرح نو.
کرمی‌قهی، محمدتقی؛ خاکسارفرد، عطیه؛ شالچی، وحید؛ نفیسی، نهال (1400). تعارضات و همسویی‌ها در ساخت مجالس مذهبی زنانه شهر تهران. مطالعات راهبردی زنان، 23(92). 131- 109. doi: 10.22095/jwss.2022.303258.2789
گیدنز، آنتونی (1383). تجدد و تشخص (ترجمه ناصر موفقیان؛ چاپ سوم). تهران: نشر نی.
گیدنز، آنتونی (1384). جامعه‌شناسی (ترجمه منوچهر صبوری؛ چاپ هفدهم) تهران: نشر نی.
مرادی, علیرضا (1403). زبان‌گونگیِ لباس؛ بازاندیشی سازوکارهای زبانی در نظام پوشش با تکیه بر تحلیل ساختی فردینان‌دو سوسور. فصلنامه مطالعات میان‌رشته‌ای در علوم انسانی، 16(2)، 183-155. doi: 10.22035/isih.2024.5164.4935
نصرت خوارزمی، زهره؛ قاسمپور، فاطمه؛ و نصرت خوارزمی، حنانه (1399). کنش فرهنگی زنان پس ‌از انقلاب اسلامی: تحلیل گفتمان مطالبات فمینیسم اسلامی در جمهوری اسلامی ایران. مطالعات و تحقیقات اجتماعی در ایران، 9(4)، 305-287. doi: 10.22059/jisr.2019.290212.947
یعقوبی چوبری، علی)1396(. زبان استعاری و بینش جامعه‎شناختی اروینگ گافمن. مطالعات جامعه‌شناختی، 24(1). 149-170. 10.22059/jsr.2017.63433
Butcher, M. (2018). Defying Delhi’s enclosures: Strategies for managing a difficult city. Gender, Place & Culture, 25(5), 727–742.
De certeau, M. (1984), The Practice of everyday Life, university of California press.
Demirbaş, G. (2025). Gender, Class, and Respectability in Leisure: Understanding Women’s ‘Free Time Activities’ in Modern Turkey (p. 205). Taylor & Francis.
Fadlia, F., Ramadani, I., & Zalikha, S.N. (2021). Women Friendly Mosque in Banda Aceh: A Study of the Concept of GenderJustice and Gender Planning Perspective, Sa, 16(1), 101–120. doi: 10.21580/sa.v16i1.6330
Giddens. A. (1984). The Constitution of Society: Outline of the Theory of Structuration. University of California Press. Berkeley and Los Angeles.
Hosseini, S.H., Nosraty, N., & Tomraee, S. (2025). Children, Healthy Lifestyle and Media Literacy. Journal of Cyberspace Studies, 9(1), 1-23. doi:10.22059/jcss.2024.387609.1120
Khodabin, M., Sharifi Poor Bgheshmi, M.S., & Movahedzadeh, F. (2024). Critical AI Literacy: Preparing Learners for Algorithmic Societies. Journal of Cyberspace Studies, 8(2), 371-397. doi:10.22059/jcss.2024.102582.
Lefebvre, H. (1991). Critique of Everyday Life (J. Moore, Trans.). Verso.
Mazumdar, Sh. & Mazumdar. S. (2002). In Mosques and Shrines: Women’s Agency in Public Sacred Space. Journal of Ritual Studies, 16(2).
McRobbie, A. (2015). Notes on the perfect: Competitive femininity in neoliberal times. Australian Feminist Studies, 30(83), 3–2
Nur'aeni, U. (2024). Religious Authority in Women’s Mosque (Ummul Mukminin Mosque at Universitas Islam Bandung): Otoritas Keagamaan di Masjid Perempuan (Masjid Ummul Mukminin di Universitas Islam Bandung). West Science Islamic Studies, 2(01), 60-70.
Onur, P. (2024). Approaching the New Islamist Women: 1994–2006. In Ethnographic Discourses on Women and Islam in Turkey: A Critical Reading (pp. 147-222). Cham: Springer Nature Switzerland.
Rausch, M. J. (2012). Women Mosque Preachers and Spiritual Guides: Publicizing and Negotiating Women’s ReligiousAuthority in Morocco. In Women, Leadership, and Mosques Changes in Contemporary Islamic Authority (pp. 59–84; vol. 11). LeidenBoston: Brill.
Thimm, V. (2025). Reconfiguring gender, kinship, and spirituality: space‐and place‐making in Muslim Malaysia. Journal of the Royal Anthropological Institute31(1), 82-99.
Toosi, R. (2025). A survey examination of psychological support in the workplace. Journal of Cyberspace Studies, 9(2), 1-23.
Zahan, S. J. (2024). Dwelling in the city: Socio-spatial dynamics of gendered and religious embodiment of young Muslim women in Delhi, India. City, Culture and Society36, 100563
ارسال نظر در مورد این مقاله
نام را وارد کنید.
نشانی پست الکترونیکی را به درستی وارد کنید.
وابستگی سازمانی را به درستی وارد کنید.
توضیحات را وارد کنید (حداقل 50 حرف)
CAPTCHA Image
شناسه امنیتی را به درستی وارد کنید.

  • تاریخ دریافت 18 بهمن 1403
  • تاریخ بازنگری 19 خرداد 1404
  • تاریخ پذیرش 21 تیر 1404