فصلنامه تحقیقات فرهنگی ایران

فصلنامه تحقیقات فرهنگی ایران

مطالعه دیالکتیک تجربه‌زیسته بیگانگی و ادراک پدیداری از نهاد علم؛ مورد کاوش، دانشجویان دانشگاه صنعتی شریف

نوع مقاله : مقاله علمی پژوهشی

نویسندگان
ابراهیم اخلاصی 1
محمد میرزایی 2
1 دانشیار جامعه‌شناسی، دانشکده علوم اجتماعی، دانشگاه علامه طباطبایی، تهران، ایران
2 دانش‌آموخته کارشناسی ارشد مطالعات جوانان، دانشکده علوم اجتماعی، دانشگاه علامه طباطبایی، تهران، ایران
10.22035/jicr.2026.3544.3767
چکیده
مطالعه تجربه‌زیسته بیگانگی دانشجویان دانشگاه صنعتی شریف و زوایای گوناگون آن در پیوند با ادراک پدیداری آن‌ها از دانشگاه هدف مطالعه را تشکیل می‌دهد. 19 دانشجو، به‌وجهی هدفمند و بر پایه معیارهای شمول به‌عنوان آگاهی‌دهندگان پژوهش انتخاب شدند. داده‌یابی از طریق مصاحبه نیمه‌ساختاریافته و کاوش در تجربیات با روش کلایزی صورت گرفت. 3 مضمون «استنکاف و انصراف از انتخاب پیشین، دروازه کردارها و گفتارهای بازاندیشانه پسین»، «تحقیر در نظاره فرصت‌های بر باد و هزینه‌های بر آب» و «رجحان‌یافتگی اضطرار مفارقت بر انتخاب متابعت» بازنمایی‌کننده تجربه‌زیسته بیگانگی آگاهی‌دهندگان هستند. پدیدار بیگانگی در پیوندِ همزمان با مناسبات درون‌دانشگاهی و زمینه‌های زیست‌شده برون‌دانشگاهی در دانشجویان متحقق می‌شود. در همین راستا، «برهم‌کنشی زندگی کنکوری و موفقیت تحصیلی کالایی‌شده»، «حک‌شدگی برساخته‌های بازار در مناسبات انتخاب رشته» و «فهم ذات‌انگار از نخبگی» زمینه‌های برون‌دانشگاهی مقدم بر تجربه‌زیسته بیگانگی دانشجویان را تشکیل می‌دهند. 4 مضمون «شریف؛ آمیزنده محاسبه‌پذیری و عقلانیت بازار»، «شریف؛ سکوی پرتاب به خارج از کشور»، «شریف؛ کارگزار جامعه‌پذیری ابزاربنیاد و درجه‌اندیش» و «شریف؛ هادم کثرت‌های هویتی» در حکم وجوه سازنده ادراک پدیداری دانشجویان از نهاد علم هستند. برساخت صورتبندی‌های انتقادی از انشقاق و چندپارگی‌های موجود درون‌وزارتخانه‌ای و میان‌وزارتخانه‌ای در خصوص شاخه‌های مختلف علوم، همنشین‌سازی علوم انسانی ازیک‌سو و علوم پزشکی و فنی‌مهندسی از سوی دیگر ذیل ملاحظات میان‌رشتگی و سرانجام، بازاندیشی‌های معطوف به انگاره وحدت علوم محوری‌ترین نتایج مطالعه را تشکیل می‌دهند. استخدام مفاد مذکور در مقام سیاست‌گذاری و برنامه‌ریزی نظام آموزش عمومی و عالی کشور به‌مراتب زمینه‌ساز فروکاهش و تعدیل تجربه‌زیسته بیگانگی در نهاد دانشگاه خواهد بود.
کلیدواژه‌ها
بیگانگی
نهاد علم
دانشگاه صنعتی شریف
پدیدارشناسی
جامعه‌پذیری علمی

موضوعات

اخلاصی، ابراهیم؛ و رستگار، یاسر(1398). مطالعه جامعه‌شناختی عادت‌واره‌های متعارض با الزامات نهادی علم در پژوهش‌های علوم انسانی. راهبرد فرهنگ، 12(48)، 7-48. doi: 10.22034/jsfc.2020.105519
 اسماعیلی، مهدی(1385). پیرامون مهاجرت نخبگان،  راهبرد یاس، ۵، 137-182.
بادامچی، محمدحسین؛ و قائم‌خانی محمد (1394)،. بحران تکنیک‌زدگی آموزش عالی در ایران؛ جامعه‌شناسی جریان مهاجرت نخبگان از رشته‌های مهندسی به علوم انسانی. مطالعات معرفتی در دانشگاه اسلامی، 19(3)، 335-358.
بارنت، رونالد(1398). ایده آموزش عالی (ترجمه میرمجید محمدی فومنی و دیگران) تهران: انتشارات اندیشه احسان
بزرگی، سیدعابدین(1396). نقد و بررسی علل ازخودبیگانگی از منظر فوئر باخ و کارل مارکس. آیین حکمت، 9(33)، 7-33. doi: 10.22081/pwq.2018.65407
پاپنهایم، فریتز(1372). عصر جدید: بیگانگی انسان (ترجمه مجید مددی). فرهنگ، 15، 119-136.
جهانگرد، هاجر(1383). اقتصاد دانش بر و فراز مغزها. تأمین اجتماعی، 6 (3)، 53-74
جوادزاده، پدرام(1394). علل اجتماعی مهاجرت نخبگان ایرانی به دانشگاه­های آمریکا. مدیریت فرهنگی، 9(28)، 95-111. 
چم‌آسمانی، معصومه؛ نارنجی‌ثانی، فاطمه؛ میرکمالی، سیدمحمد؛ و ذوالفقارزاده، محمدمهدی(1403). واکاوی علل مهاجرت نخبگان دانشگاهی از منظر کارکردهای آموزش عالی در ایران: مرور نظام‌مند (1381-1401).  مدیریت و برنامه‌ریزی در نظام های آموزشی، 17(1)، 155-184. doi: 10.48308/mpes.2024.233384.1380  
حسینی, سیده‌زهرا؛ و فرامرز قراملکی، احد (1391). از خودبیگانگی، موقعیت­های مرزی و مرگ در مثنوی معنوی. فلسفه و کلام اسلامی، 2(45)، 47-65.  doi: 10.22059/jitp.2013.29429
حقیقتیان، منصور؛ و مرادی، گلمراد (1393). اثر از خودبیگانگی در ایجاد و شکل گیری رفتارهای اعتراضی جمعی (مورد مطالعه: جوانان شهر کرمانشاه. علوم اجتماعی دانشگاه فردوسی مشهد، 11(1)، 155-179. doi: 10.22067/jss.v11i1.16468
خاوری، زهرا؛ محسنی تبریزی، علیرضا؛ و سیدمیرزایی، سیدمحمد (1400). تحلیل جامعه‌شناختی از خودبیگانگی زنان (مورد مطالعه: زنان بین 20 تا50 ساله شهر مشهد) بر اساس رویکرد نظریه مبنایی. پژوهشنامه زنان، 12(2)، 1-32..  doi: 10.30465/ws.2021.29467.2914
دادجوی توکلی، عطیه؛ صفرپور دهکردی، سپیده (1394). تحلیل بنیادی نهاد علم: راهی به سوی توسعه کشور. رهیافت، 25(60)، 99 – 114.
دانشگاه صنعتی شریف‌ (8 تیر 1400). موفقیت چشمگیر دانشگاه صنعتی شریف در جدیدتری رتبه‌بندی جهانی کیو.اس. برگرفته از: https://www.sharif.ir/fa/article/1146639
ذکایی، محمدسعید؛ و اسماعیلی، محمدجواد (1390). جوانان و بیگانگی تحصیلی و دانشگاهی. تحقیقات فرهنگی ایران، 4(4)، 55-90.
ریتزر، جورج (1386). نظریه جامعه‌شناسی در دوران معاصر (ترجمه محسن ثلاثی). تهران: نشر علمی.
ژیان­پور، مهدی؛ ناجی اصفهانی، زهرا؛ کاوه‌زاده، عادله (1392). تجربه نخبگان از موانع تجاری‌سازی ایده‌ها. مطالعه موردی: اعضای بنیاد ملی نخبگان. مسائل اجتماعی ایران، 4(1)، 141-159
الستی، کیوان(1400). نهاد علم، هویت علم و ارتباط با جامعه. سیاست علم و فناوری، 14(3)، 1-3.
شیرزاد، احمد(1373). المپیادها و مسئله نخبه­گرایی. استعدادهای درخشان، 12، 1-7.
صادقی حسن­آبادی، مجید؛ و گنجور، مهدی(1389). خداباوری، خودیابی یا ازخودبیگانگی. الهیات تطبیقی، 1(1)، 77-96.
طالب‌زاده شوشتری، لیلا؛ و خادمی اشکذری، ملوک(1397). مدیریت بهینه منابع انسانی نخبه با بررسی نیازها، موانع و مشکلات و راهکارهای پیشنهادی از دیدگاه خود آن­ها. پژوهش‌های مدیریت منابع انسانی، 10(3)، 215-237
علی­اکبری دهکردی، مهناز؛ اورکی، محمد؛ برقی­ایران، زیبا؛ و کیاراد، سیده‌کیمیا (1390). بررسی رابطه جهت‌گیری مذهبی با از خودبیگانگی، افسردگی و اضطراب مرگ در دانشجویان دانشگاه پیام نور استان تهران. معرفت در دانشگاه اسلامی،  15(4)، 164-180.
فروم، اریک (1385). جامعه سالم (ترجمه اکبر تبریزی؛ چاپ چهارم). تهران: انتشارات بهجت.
فروید، زیگموند(1393). تمدن و ناخرسندی­های آن (ترجمه خسرو همایون­پور). تهران: انتشارات امیرکبیر.
فوئر، لوئیس؛ و پیروزگار، محمدرضا (1347). سابقه مفهوم ازخودبیگانگی. مطالعات جامعه‌شناختی، 2،. 5-27.
فیروزجائیان، علی­اصغر؛ و هاشمیان، بهروز(1397). تحلیل جامعه‌شناختیِ بیگانگی دانشگاهی؛ مورد مطالعه: دانشجویان دانشگاه مازندران، راهبرد فرهنگ، 11(41)،.105-131،  doi: 10.22034/jsfc.2018.67064
قانعی­راد، محمدامین(1382). نقد نخبه‌گرایی در تولید دانش. پگاه حوزه، 104. 12-14.
قانعی­راد، محمدامین؛ و خسروخاور، فرهاد(1390). ذهنیت‌های پژوهشگران برجسته علوم پایه درباره اجتماع علمی در ایران. آموزش عالی ایران، 3(4)، 7-36 .
ماهینی، انسیه؛ کیاشمشکی، ابوالفضل؛ خسروپناه، عبدالحسین (1393). «خودفراموشی» در بستر از خودبیگانگی با تکیه بر دیدگاه مولوی. پژوهشنامه اخلاق. ۷(۲۳)، ۵۳-۷۸.  
محسنی‌ تبریزی، علیرضا؛ قاضی طباطبایی، محمود؛ و مرجائی، سیدهادی (1389). تأثیر مسائل و چالش­های محیط علمی بر جامعه­پذیری دانشگاهی. پژوهش و برنامه­ریزی در آموزش عالی، 16(1)، 45-67.
مسعودنیا، حسین؛ مرندی، زهره؛ و سیستانی، محسن (1393). رابطه ازخودبیگانگی و مشارکت سیاسی دانشجویان دختر دانشگاه اصفهان. فصلنامه مطالعات ملی، 15(60)، 95-116.
مطهری، مرتضی(1374). مقدمه­ای بر جهان­بینی اسلامی؛ انسان و ایمان (چاپ یازدهم). تهران: انتشارات صدرا.
ملک‌پور افشار، رضا؛ حق‌دوست، علی‌اکبر؛ دهنویه، رضا؛ شیخ‌زاده، رضا؛ موسوی، سیدمیثم؛ رضایی، پروین، و همکاران(1401). ریشه‌ها و راهکارهای مسئله مهاجرت نخبگان در ایران. نشریه فرهنگ و ارتقاء سلامت، ۶(۱)، ۸۱-۸۷.
نظرمنصوری، علی؛ یزدخواستی، بهجت؛ همتی، رضا (1400). تحلیلی بر عوامل موثر بر جامعه‌پذیری دانشگاهی دانشجویان؛ مورد مطالعه: دانشجویان تحصیلات تکمیلی دانشگاه‌های تهران، تربیت مدرس، شهید بهشتی، شیراز و فردوسی،  راهبرد فرهنگ، 14(53)،113-154.
Hall, R. (2018). On the alienation of academic labor and the possibilities for mass intellectuality. triple: Communication, Capitalism & Critique. Journal for a Global Sustainable Information Society, 16(1), 97-113.‏
Hasan, A. (2002). The roots of elite alienation. Economic and Political Weekly, 4550-4553.
Kaçire, İ. (2016). The Impact of the University Students' Level of Alienation on Their Perception of General Satisfaction. International Journal of Higher Education, 5(1), 38-46.‏
Rahmatian, F., & Sharajsharifi, M. (2022). Reimagining MBA education in the age of artificial intelligence: A meta-synthesis. Socio-Spatial Studies, 6(1), 43-50. doi: 10.22034/soc.2022.223610
ارسال نظر در مورد این مقاله
نام را وارد کنید.
نشانی پست الکترونیکی را به درستی وارد کنید.
وابستگی سازمانی را به درستی وارد کنید.
توضیحات را وارد کنید (حداقل 50 حرف)
CAPTCHA Image
شناسه امنیتی را به درستی وارد کنید.

  • تاریخ دریافت 12 اردیبهشت 1404
  • تاریخ بازنگری 01 تیر 1404
  • تاریخ پذیرش 18 تیر 1404