هویت زنانه در گفتمان پهلوی دوم؛ مطالعه موردی مجله «زن روز» و سخنرانی‌های محمدرضاشاه درباره زنان

نوع مقاله: مقاله علمی پژوهشی

نویسندگان

1 دانشیار علوم ارتباطات اجتماعی، دانشکده علوم اجتماعی، دانشگاه تهران، تهران، ایران.

2 کارشناس ارشد علوم ارتباطات اجتماعی، دانشکده علوم اجتماعی، دانشگاه تهران، تهران، ایران.

چکیده

چگونه یک ایده شکل می‌گیرد و چگونه یک گفتمانِ به‌حاشیه‌رانده‌شده، برجسته می‌شود؟ این پرسشی ا‌ست که گفتمان‌شناسان در حوزه‌های مختلف، همواره در تلاش برای پاسخ‌گویی به آن هستند. این پاسخ‌گویی همواره نیاز به پُر کردن خلأهای بایگانی گفتمان‌شناسی دارد تا پژوهشگرانی که قصد تحلیل دارند، بتوانند با ارجاع هم‌زمانی یا درزمانی، سیر تطورات گفتمانی در حوزه‌های مختلف را ــ به‌صورت بینا‌ذهنی ــ درک و تحلیل کنند. پژوهش حاضر در این راستا و همچنین برای درک هویت زنانه در گفتمان پهلوی دوم انجام شده است. همچنین این پژوهش، در فهم چگونگی نزاع گفتمانی در دوره پهلوی دوم، و اینکه نزاع‌های کنونی جامعه ایران بر سر هژمونی معنایی در حوزه ‌زنان، تا چه حد دارای اشتراک‌ها و افتراق‌های معنایی و ارتباط با گفتمان پهلوی دوم و وابستگانش هستند، به پژوهشگران گفتمان‌شناسی کمک می‌کند. بر این اساس، مهم‌ترین‌ سخنرانی‌های محمدرضاشاه درباره زنان، به‌همراه مجله «زن‌روز» ــ به‌عنوان نشریه نزدیک به گفتمان رسمی حکومت پهلوی در حوزه زنان ــ با کمک روش تحلیل گفتمان به روش لاکلا و موف، بررسی شدند. ازجمله نتایج به‌دست‌آمده در این پژوهش، درک دال مرکزی «امروزی بودن» برای گفتمان پهلوی دوم است که در جاذبه‌ای نزدیک با «اجتماعی بودن» قرار می‌گیرد. این گفتمان، تأکید زیادی بر زیبایی و جذابیت ‌دارد، و حجاب و به‌ویژه چادر را به‌سبب ‌ضدیت با اپیستمه‌هایی مانند منطقی و عقلانی بودن و همچنین همراهی آن با واپس‌گرایی، به‌ حاشیه می‌راند. همچنین گفتمان ‌پهلوی دوم، گفتمان مارکسیستی و هویت‌های مذهبی را به‌شدت غیریت‌سازی می‌کند، اما اگر بخواهیم درباره وجه غلبه آن صحبت کنیم، اغلب درگیری‌های گفتمانی‌ای که مجله زن روز و سخنرانی‌های محمدرضا پهلوی پرچمدار آن است، به دیگری‌سازی مذهب و هویت‌های مذهبی، و واسازی پیوند اجزای آن با هویت زنان مربوط می‌شود.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


ابلاغ مراتب خوشبختی شاه و فرح به نماینده پیروز دختر شایسته ایران در مسابقات جهانی (1 تیر 1347). زن روز، 171، 3.

الوانی، سیدمهدی؛ خانباشی، محمد؛ و بودلایی، حسن (1393). تبیین مفهوم اپوخه در پژوهش‌های پدیدارشناختی و کاربرد آن در حوزه کارآفرینی. فصلنامه راهبرد، 23(71)، 241-217.

انقلابی که کشف حجاب در زندگی زن ایرانی پدید آورد!(17 دی 1347). زن روز، شماره 148، عکس جلد.

بنی‌احمد، بیژن (شهریور 1356). طرح‌های پوشیده و اسلامی، بجای چادر و بهتر از چادر (عکس). زن روز.

بهنود، مسعود (1385). درگذشت مجید دوامی، بنیان‌گذار زن روز]فایل ویدئویی[. برگرفته از: http://www.bbc.com/persian/iran/story/2007/03/070305_mv-davami-death.shtml

پهلوی، محمدرضا (1345). انقلاب سفید. تهران: کتابخانه سلطنتی پهلوی.

پهلوی، محمدرضا (8 اسفند 1341). بیانات اعلیحضرت محمدرضا شاه پهلوی در گردهمآیی بانوان در برابر کاخ مرمر به مناسبت فرمان دادن حق رأی به بانوان ایرانی ]فایل صوتی[. برگرفته از www.mashruteh.org

پهلوی، محمدرضا (8 اسفند 1351). در شانزدهمین سالگرد اعطای حقوق سیاسی به زنان ایران]فایل ویدئویی[. پخش از تلویزیون ملی ایران، برگرفته از https://www.youtube.com/watch?v=e9P2m0w3Ll8

تاجیک، محمدرضا (1382). مدرنیسم، پسا مدرنیسم و معمای هویت. فصلنامه گفتمان، 7، 110-79.

تجارتچی (17 دی 1347). طنز؛ اگر کشف حجاب نشده بود!؛ زن در مد چادر و پیچه. زن روز، 148، 15.

خواب و تعبیر خواب مصور(9 شهریور 1347). زن روز، 180، 89.

دوران، بهزاد (1389). هویت‌یابی در عصر بحران هویت: چالش‌های سیاست‌گذاری فرهنگی. فصلنامه برگ فرهنگ، 21، 162-157.

رفع سریع چاقی با تضمین (تبلیغ) (11 خرداد 1347). زن روز، 168، 59.

زن چه بود؟؛ چهره زن ایرانی در نیم‌قرن اخیر (17 دی 1347). زن روز، شماره 148، 6.

زن چه شد؟(17 دی 1347). زن روز، شماره 148، 8.

زن روز (1394). ویکی‌پدیا دانشنامه آزاد- فارسی. برگرفته شده در خرداد 1396، از https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B2%D9%86_%D8%B1%D9%88%D8%B2

ساروخانی، باقر؛ و رفعت‌جاه، مریم (1383). عوامل جامعه‌شناختی مؤثر در بازتعریف هویت اجتماعی زنان. فصلنامه زنان در توسعه و سیاست، 2(1)، 91-71.

سلطانی، سیدعلی‌اصغر (1391). قدرت، گفتمان و زبان (سازوکارهای جریان قدرت در جمهوری اسلامی ایران). تهران: نشر نی.

شایسته، نه‌فقط زیبا... (17 دی 1347). زن روز، شماره 148، 5.

صادقی فسایی، سهیلا؛ و عرفان‌منش، ایمان (1391). وضع‌شناسی و تحلیل گفتمان نظریه‌پردازی‌های اجتماعی از الگوی خانواده مطلوب در ایران. فصلنامه مطالعات راهبردی زنان، 15(58)، 48-7.

علیزاده جورکویه، زینب؛ جان احمدی، فاطمه؛ و کلانتری، عبدالحسین (1392). بررسی مهدویت در دولت برغواطه بر اساس نظریه تحلیل گفتمان لکلوئو و موف. فصلنامه مطالعات اسلامی: تاریخ و فرهنگ، 45(91)، 88-65. doi: 10.22067/history.v45i8.33467

فلیک، اووه (1387). درآمدی بر تحقیق کیفی (مترجم: هادی جلیلی). تهران: نشر نی. (تاریخ اصل اثر: 1998)

قوام، عبدالعلی؛ و اسدی، مشکات (1393). بررسی تطبیقی جایگاه زن در گفتمان‌های مختلف تاریخ معاصر ایران. فصلنامه مطالعات میان‌فرهنگی، 9(23)، 39-9.

کفر درس خواندن؛ آزادی زن یعنی چه؟ ]نامه‌های وارده[ (9 شهریور 1347). زن روز، 180، 8.

لاکلا، ارنستو؛ و موف، شانتال (1392). هژمونی و استراتژی سوسیالیستی؛ به سوی سیاست دموکراتیک رادیکال (مترجم: محمد رضایی). تهران: نشر ثالث. (تاریخ اصل اثر: 1987)

لوازم‌آرایش تابستانی در فروشگاه بزرگ ایران]تبلیغ[ (9 شهریور 1347). زن روز، 180، 53.

مرادی، علیرضا (1390). تحلیل گفتمان سینمای جنگ با تاکید بر آثار حاتمی‌کیا (پایان­نامه کارشناسی ارشد). دانشکده علوم اجتماعی، دانشگاه تهران، تهران، ایران.

مک دانل، دایان (1380). مقدمه‏ای بر نظریه‏های گفتمان (مترجم: حسینعلی نوذری). تهران: انتشارات فرهنگ گفتمان. (تاریخ اصل اثر: 1986)

میلانی، ندا؛ و اباذری، یوسف (1384). بازنمایی مفهوم «غرب» در نشریات دانشجویی. نامه علوم اجتماعی، 26، 122-97.

نظرزاده، شقایق؛ و افخمی، علی (1393). زنان در دو دولت: تحلیلی گفتمانی از جایگاه زنان در دولت‌های دهه 80 شمسی. فصلنامه زبان پژوهی، 6(13)، 165-135. doi: 10.22051/JLR.2015.1107

ویمر، راجر دی؛ و دومینیک، جوزف آر (1389). تحقیق در رسانه‌های جمعی (مترجم: کاووس سید امامی). تهران: سروش و مرکز تحقیقات، مطالعات و سنجش برنامه‌ای. (تاریخ اصل اثر 1983)

یورگنسن، ماریانه؛ و فیلیپس، لوئیز ج (1389). نظریه و روش در تحلیل گفتمان(مترجم: هادی جلیلی). تهران: نشر نی. (تاریخ اصل اثر: 2002)

 

چگونه به این مقاله استناد کنیم:

کوثری،‌مسعود؛ و تفرشی، امیرعلی (1396). هویت زنانه در گفتمان پهلوی دوم؛ مطالعه موردی مجله «زن روز» و سخنرانی‌های محمدرضاشاه درباره زنان. فصلنامه تحقیقات فرهنگی ایران، 10(1)، 175-145.                    doi: 10.22631/ijcr.2017.331

 

HOW TO CITE THIS ARTICLE

Kosari, M., Tafreshi, A. (2017). Identity of women in the second Pahlavi regime; A case study of Zan-e Rooz magazine and the Shah’s speeches about women. Journal of Iran Cultural Research, 10(1), 145-175. doi: 10.22631/ijcr.2017.331

http://www.jicr.ir/article_331.html