تأملـی در آرایـش نیروهـای اجتماعـی و تحـول گفتمان‌هـای هویـت قومـی در بلوچستـان ایـران

نوع مقاله: مقاله علمی پژوهشی

نویسندگان

1 عضوء هیئت علمی گروه مردم‌شناسی، دانشکده علوم اجتماعی دانشگاه تهران، تهران، ایران

2 دانشجوی دکترای مردم‌شناسی دانشکده علوم اجتماعی دانشگاه تهران، تهران، ایران

3 دانشیار گروه مردم‌شناسی، دانشکده علوم اجتماعی دانشگاه تهران، تهران، ایران

4 دانشیار گروه علوم اجتماعی، دانشگاه سیستان‌و‌بلوچستان، زاهدان، ایران

چکیده

تأمل در آرایش نیروهای اجتماعی و جریانهای اندیشهای گوناگون که در هر جامعه قومی، چشمانداز هویتی ویژه‌ای را توسعه میدهند، تأییدگر این نکته است که امر قومی بهطور عام و مسئله هویت قومی بهطور خاص، پدیدهای اجتماعی است که میتواند زمینه‌ساز مناقشههای اساساً گفتمانی باشد. پژوهش حاضر برمبنای چنین درکی و با توجه به ضرورت فهم گوناگونی اندیشههایی که در مورد مسئله قومیت و هویت قومی در بلوچستان ایران، به‌ویژه در دوران معاصر، وجود داشته و دارد، سازمان یافته است. این پژوهش کیفی با استفاده از مجموعهای از تکنیکها، بهویژه با تأکید بر روششناسی تاریخی، مطالعات کتابخانهای‌ـ‌اسنادی، و نیز تأملات میدانی، پس از طرح بحثی نسبتاً مفصل در مورد ساختار و سازمان اجتماعی بلوچهای ایران، نخست به ارائه نوعی دسته‌بندی از نیروها و گروههای اجتماعی مطرح در جامعۀ موردمطالعه پرداخته و سپس، بر این مبنا، بحثی را دربارۀ گفتمانهای رقیب در آن ارائه کرده است. یافتهها نشان میدهد که تأثیرگذارترین گروههای اجتماعی مطرح در سپهر سیاسی و اجتماعی بلوچستان ـ‌‌بهویژه در یک سده اخیر‌ـ عبارت بودهاند از: 1) سردارها، خوانین و اشرافیت سنتی؛ 2) نخبگان قومی ناسیونالیست و ملیگرا؛ 3) روحانیون، مولویها و فعالان مذهبی؛ 4) روشنفکران و فعالان مدنی تجددگرا. به‌نظر میرسد که هریک از این گروهها، در چارچوب و فضـای اندیشگانی ویژهای فعالیت مـیکند؛ در مقاله حاضـر، این موضوع با ارائه چهار دستۀ گفتمانی، بررسی شده اسـت: 1) گفتمانهای خودمحور و قومگرایانه؛ 2) گفتمانهای ناسیونالیستی و ملیگرایانه؛ 3) گفتمانهای سیاسی‌ـ‌اجتماعی مذهبمحور؛ 4) گفتمانهای سیاسی‌ـ‌اجتماعی بازاندیشانه.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


احمدی، حمید (1378). قومیت و قومگرایی در ایران؛ افسانه و واقعیت. تهران: نی.

اسمیت، آنتونی (1377). منابع قومی ناسیونالیسم (مترجم: گروه مترجمان). مجله مطالعات راهبردی، 1(1)، 206-183. (تاریخ اصل اثر 1993)

اصطخری، ابواسحق‌ابراهیم (1373). ممالک و مسالک (مترجم: محمدبن اسعدبن عبدالله تستری؛ به کوشش ایرج افشار). تهران: بنیاد موقوفات دکتر محمود افشار. (تاریخ اصل اثر 1347)

افرا، هادی؛ و فیض‌آبادی، رضا (1392). تبارشناسی مفهوم هویت در گفتمان‌های سیاسی ایران معاصر. مجله علوم اجتماعی دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه فردوسی مشهد، 10(1)، 32-1. doi: 10.22067/jss.v0i0.15951

اکرمیان، سیدمحمدحسین (1394). علل شکلگیری گروههای تروریستی قومی و راهبردهای حل ریشهای تعارضات؛ مطالعه موردی: سیستان و بلوچستان 1381 تا 1392 (پایان‌نامه کارشناسی ارشد جامعه‌شناسی سیاسی). دانشکده علوم سیاسی، دانشگاه تهران، تهران، ایران.

آذرشب، عطیه (1394). کاستوکراسی در بلوچستان (پایان‌نامه کارشناسی ارشد مردم­شناسی). دانشکده علوم اجتماعی، دانشگاه تهران، تهران، ایران.

برقعی، محمد (1336). سازمان سیاسی حکومت محلی بنت؛ در ایام حکمرانی خاندان شیرانی. تهران: مازیار.

برقعی، محمد (1356). نظری به بلوچستان. تهران: سپید.

بزرگ‌زاده، عبدالباسط؛ و ملازاده، نورالنساء (1384). زندگی، شخصیت و مبارزات مولانا عبدالله سربازی. تهران: احسان.

بزرگ‌زاده، عبدالباسط؛ و ملازاده، نورالنساء (1387). زندگینامه مولانا عبدالعزیز ملازاده. تهران: احسان.

بشیریه، حسین (1374). جامعهشناسی سیاسی؛ نقش نیروهای اجتماعی در زندگی سیاسی. تهران: نی.

توسلی، محمدمهدی؛ و بامری، حمزه (1394). مقایسه نظام کاست در جنوب‌شرقی ایران (شهرستان دلگان) و هند. مجله مطالعات شبه قاره دانشگاه سیستان و بلوچستان، 7(24)، 46-29.

ثقفی، محمد؛ و میرمحمدی، داوود (1389). مبانی معرفتی گفتمان‌های هویت ملی در عصر پهلوی. مجله جامعهشناسی، 5(2)، 67-43.

جانب‌اللهی، محمدسعید (1375). نظام‌‌های سیاسی، اجتماعی و اقتصادی در طوایف بلوچ سرحد. مجله تحقیقات جغرافیایی، 11(2)، 72-59.

جمشیدی‌ها، غلامرضا؛ و باینگانی، بهمن (1390). فوکو، تاریخ و روش‌شناسی تاریخی. مجله برگ فرهنگ، 23، 199-174.

جنکینز، ریچارد (1394). هویت اجتماعی (مترجم: تورج یاراحمدی). تهران: پردیس دانش. (تاریخ اصل اثر 1996)

جهانبانی، امان‌الله (1307). عملیات قشون در بلوچستان؛ از تاریخ 1 مرداد الی بهمن 1307. تهران: مجلس.

حافظ‌نیا، محمدرضا؛ حسینی، سیدسلمان؛ و احمدی، زهرا (1392). سیاست دولت و مناسبت‌های بین‌‌قومی؛ مورد: قوم بلوچ و سیستانی. مجله مدرس علوم انسانی، 17(2)، 21-1.

حسین‌بر، محمدعثمان؛ و ایرندگانی، یونس (1394). جنبش چپ در بلوچستان ایران در اوایل انقلاب اسلامی. مجله علوم اجتماعی، 22(70)، 198-160.

دایر، رجینالد (1378). مهاجمان سرحد: رویارویی نظامی انگلستان با سرداران بلوچ ایرانی (مترجم: حمید احمدی). تهران: نی. (تاریخ اصل اثر 1921).

رخشانی، محمدتقی (1391). دوستمحمدخان بارکزایی و عملیات قشون. زاهدان: تفتان.

روستاخیز، بهروز (1395). فضای مجازی و پویشهای هویت قومی در بین فعالین مدنی بلوچ (طرح پژوهشی). تهران: پژوهشگاه فرهنگ، هنر و ارتباطات.

ریویر، کلود (1379). درآمدی به انسانشناسی (مترجم: ناصر فکوهی). تهران: نی. (تاریخ اصل اثر 1995)

سالاربهزادی، عبدالرضا (1372). بلوچستان در سالهای 1307 تا 1317 قمری. تهران: بنیاد موقوفات دکتر محمود افشار.

سپاهی، عبدالودود (1385). بلوچستان در عصر قاجار. قم: معرفت.

سیاسر، قاسم (1384). مناسبات سرداران، علما و تحصیلکردگان بلوچ با دولت مدرن. زاهدان: تفتان.

سیاسر، قاسم (1391). سیستان و بلوچستان در روزگار پهلوی. تهران: آبنوس.

سیدامامی، کاووس (1387). هویت‌های قومی از کجا برمی‌خیزند؟ مروری بر نظریه‌های اصلی. مجله رهیافت انقلاب اسلامی، 2(7)، 32-15.

شه‌بخش، عظیم (1373). ماجرای دادشاه: پژوهشی در تاریخ معاصر بلوچستان. شیراز: انتشارات نوید شیراز.

شه‌بخش، یعقوب (1389). روایتی از نهضت بیداری دینی در بلوچستان ایران؛ در گفت‌وگو با شیخ‌الحدیث مولانامحمدیوسف حسین‌پور. مجله ندای اسلام، 12و11 (45و44)، 60-55.

شهلی‌بر، عبدالوهاب (1387). سمبلیک‌شدن آداب و سنن بلوچی: روایت تغییری فرهنگی تاریخی در بلوچستان. در کتاب گذری بر تاریخ بلوچستان؛ مجموعه مقالات همایش تاریخ بلوچستان (به اهتمام احمد سپاهی، و عباس سرافرازی)، گروه تاریخ، دانشگاه سیستان و بلوچستان، زاهدان، ایران.

شهلی‌بر، عبدالوهاب (1391). تقابلهای بنیادگرایی مذهبی و فرهنگ فولکلوریک در بلوچستان. وب‌سایت انسان‌شناسی و فرهنگ. تاریخ دسترسی: 10/12/1395.

صفرزایی، عبدالله (1391). ماجرای قتل مستر گریوز انگلیسی در سواحل دریای عمان. در کتاب پژوهشنامه خلیج فارس (دفتر چهارم؛ به اهتمام عبدالرسول خیراندیش و مجتبی تبریزنیا). خانه کتاب، تهران، ایران.

طاهری، محمدرضا (1386). درآمدی بر تبارشناسی قوم بلوچ. مجله میثاق امین، 3، 144-133.

عبداللهی، محمد؛ و حسین‌بر، محمدعثمان (1381). گرایش دانشجویان بلوچ به هویت ملی در ایران. مجله جامعهشناسی ایران، 4(4)، 126-101.

فروند، ژولین (1368). جامعهشناسی ماکس وبر (مترجم: عبدالحسین نیک‌گهر). تهران: توتیا. (تاریخ اصل اثر 1966).

کاستلز، مانوئل (1384). عصر اطلاعات؛ قدرت هویت (مترجم: حسن چاوشیان). تهران: طرح نو. (تاریخ اصل اثر 1997)

کچویان، حسین (1385). تطورات گفتمانهای هویتی ایران. تهران: نی.

کچویان، حسین؛ و زائری، قاسم (1388). ده گام اصلی روش‌شناختی در تحلیل تبارشناسانه فرهنگ؛ با اتکاء به آراء میشل فوکو. مجله راهبرد فرهنگ، 2(7)، 30-7.

کرد، خان‌محمد (1381). زندگی من: خاطرات مذهبی، سیاسی، اجتماعی. تهران: یکان.

کریستین‌سن، آرتور (1375). ایران در زمان ساسانیان (مترجم: رشید یاسمی). تهران: دنیای کتاب. (تاریخ اصل اثر 1935)

کریمی، علی (1390). درآمدی به جامعهشناسی سیاسی تنوع قومی؛ مسائل و نظریهها. تهران: سمت.

گرگیچ، محمدمهدی (1392). خاطرات حاج محمدمهدی گرگیچ (به اهتمام قاسم سیاسر، و احمدرضا کامیار). زاهدان: تفتان.

گودرزی، محسن (1383). هویت قومی و نابرابری اجتماعی؛ مطالعه موردی گروههای قومی استان سیستان و بلوچستان (رساله دکتری). دانشکده علوم اجتماعی دانشگاه تهران، تهران، ایران.

مالشویچ، سینیشا (1390). جامعهشناسی قومیت (مترجم: پرویز دلیرپور). تهران: آمه. (تاریخ اصل اثر 2004)

مرشدی‌زاد، علی (1380). روشنفکران آذری و هویت ملی و قومی. تهران: مرکز.

معیدفر، سعید؛ و شهلی‌بر، عبدالوهاب (1386). جهانی‌‌شدن و شکل‌گیری سیاست فرهنگی محلی: مصرف رسانه‌ای بلوچ‌های ایران و چالش‌های هویت قومی و هویت ملی. مجله دانشکده ادبیات و علوم انسانی، 57و56، 208-183.

نادری، احمد؛ و روستاخیز، بهروز (1396). فضای مجازی و پویش‌های هویت قومی؛ مورد مطالعه: روشنفکران و فعالین مدنی بلوچ. مجله جهانی رسانه، 12(2)، 154-132.

ناصح، ذبیح‌الله (1345). بلوچستان. تهران: ابن‌سینا.

ناصری‌نیا، محمدرضا (1388). شناخت تاریخی بلوچستان. تهران: عقیل.

نولدکه، تئودور (1358). تاریخ ایرانیان و عربها در زمان ساسانیان (مترجم: عباس زریاب). تهران: سلسله انتشارات انجمن آثار ملی. (تاریخ اصل اثر 1879)

همت، محمود (1370). تاریخ بلوچستان. تهران: گلی.

یغمایی، اقبال (1355). بلوچستان و سیستان؛ سرزمین نژاده مردمان و پهلوانان سخت‌کوش. تهران: وزارت فرهنگ و هنر.

یوسفی، علی (1380).روابط بین قومی و تأثیر آن بر هویت ملی اقوام در ایران. مجله مطالعات ملی، 2(8)، 32-13.

یوسفی، علی؛ و اصغرپورماسوله، احمدرضا (1388). قوم‌مداری و اثر آن بر روابط بین قومی در ایران. دانشنامه علوم اجتماعی، 1(1)، 144-125.

Anderson, B. (2006). Imagined communities: Reflections on the origin and spread of nationalism. London: Verso.

Barth, F. (1969). Introduction. In F. Barth (ed.), Ethnic Groups and Boundaries. Boston: Little, Brown and Company.

Bayat, A. (2007). Making Islam democratic: Social movements and the post-Islamic turn. Stanford: Stanford University Press.

Eriksen, T. H. (1993). Ethnicity and nationalism: Anthropological perspectives. London: Pluto.

Harrison, S. (1981). In Afghanistan's shadow: Baluch nationalism and soviet temptations. New York: Carnegie Endowment for International Peace.

Hosseinbor, M. H. (1984). Iran and its nationalities: The case of Baluch nationalism (Unpublished doctoral dissertation in International Relations). American University.

Marri, M. K. (1974). Searchlights on Baloches and Balochistan. Karachi: Royal Book Company.

Salzman, P. C.  (2000). Black tents of Baluchistan. Smithsonian Institution Press.

Salzman, P. C. (1976). The tribal chiefs as middlemen the political of encapsulation in the Middle East. Anthropological Quarterly, 2, 203-210.

Taheri, A. R. (2010). The Baloch in post Islamic revolution Iran; A political study. Zahedan: Tecodh (Electronic Version).

Taheri, A. R. (2014). A sociopolitical study of Iranian Baloch elites. Zahedan: Tecodh (Electronic Version).