بازنمایی جنسیت در رمان «کلیدر»

نوع مقاله: مقاله علمی پژوهشی

نویسندگان

1 استادیار علوم سیاسی، دانشکدۀ علوم سیاسی، دانشگاه آزاد اسلامی واحد تهران مرکز، تهران، ایران

2 دانشجوی دکترای مطالعات جنسیت، دانشگاه پاریس، پاریس، فرانسه

چکیده

این مقاله در پی بازنمایی شاخص زبانی جنسیت در بلندترین رمان فارسی، یعنی کلیدر، است. عنصر جنسیت در این رمان ـ‌که زندگی عشایر شمال شرق کشور را به‌تصویر کشیده است‌ـ به‌وضوح دیده می‌شود. نویسنده برای زن کوچ‌نشین، جایگاهی استثنائی قائل شده است؛ زنی که در زندگی عشایری، نقش اساسی‌ای بازی می‌کند، اما تحت تأثیر کلیشه‌های جنسیتی، فرودست به‌شمار می‌آید. در این مقاله که برگرفته از یک کار پژوهشی است، شاخص زبانی جنسیت به روش نقد ادبی زنانه‌نگر بازنمایی شده است. پرسش اصلی مقاله این است که برخورد رمان کلیدر با موضوع زن چگونه است؟ یافته اصلی مقاله حاضر این است که رمان کلیدر در رویارویی با زنان، رفتار دوگانه‌ای دارد؛ ازیک‌سو سرشار است از الفاظ، ضرب‌المثل‌ها، و موضع‌گیری‌های شخصیت‌های داستان در ضمن گفت‌و‌گوها که زنان و جنس زن را گاه به کنایه و گاهی به صریح‌ترین وجه تحقیر می‌کند، و از سوی دیگر، از بسیاری از قهرمانانِ زن خود شخصیت‌های نیرومند و مؤثری می‌پردازد؛ به‌گونه‌ای که خواننده تحت تأثیر نقش فعال و شخصیت‌های کارآمد آن‌ها قرار می‌گیرد. این امر تاحدودی ناشی از فضای عشایری داستان است که در آن زنان به‌ناگزیر در زندگی، به‌ویژه در اقتصاد خانوار، نقش مهمی دارند. روش انجام پژوهش، تحلیل متن به روش نقد ادبی است که از دغدغه‌های زنانه‌نگری الهام گرفته است.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


امامی، نصرالله (1385). مبانی و روش­های نقد ادبی. تهران: نشر جامی.

اولیایی‌نیا، هلن (1382). نقد فمینیستی ویرجینیا وولف. کتاب ماه ادبیات و فلسفه، 74، 65-50.

پاک‌نیا، محبوبه؛ و جانفدا، نسیم (1393). سنت نوشتاری زنان: مطالعه موردی دو نسل از نویسندگان زن ایرانی (سیمین دانشور و زویا پیرزاد). فصلنامه زن در فرهنگ و هنر، 6(1)، 60-45.

تاج‌آبادی، فرزانه (1386). بازنمایی جنسیت­گرایی در زبان فارسی (پایان‌نامه منتشرنشده کارشناسی ارشد). تهران، دانشگاه تهران، تهران، ایران.

جانفدا، نسیم (1390). بررسی سنت نوشتاری زنانه در آثار دو نسل از نویسندگان زن ایرانی (پایان‌نامه کارشناسی ارشد). دانشگاه تهران، تهران، ایران.

داوری‌اردکانی، نگار؛ و عیار، عطیه (1387). کنکاشی در پژوهش­های زبان­شناسی جنسیت. نشریه مطالعات راهبردی زنان، 11(42)، 181-162.

دولت­آبادی، محمود (1363). کلیدر (چاپ چهارم؛ جلد اول و دوم). تهران: نشر پارسی.

دولت­آبادی، محمود (1363). کلیدر (چاپ دوم؛ جلد پنجم و ششم). تهران: نشر پارسی.

دولت­آبادی، محمود (1363). کلیدر (چاپ دوم؛ جلد نهم و دهم). تهران: نشر پارسی.

دولت­آبادی، محمود (1363). کلیدر (چاپ دوم؛ جلد هفتم و هشتم). تهران: نشر پارسی.

دولت­آبادی، محمود (1363). کلیدر (چاپ سوم؛ جلد سوم و چهارم). تهران: نشر پارسی.

دونوان، ژوزفین (1377). نقد فمنیستی به مثابه اخلاقی (مترجم: آتوسا سمیعی)، تهران، نشرتوسعه. (تاریخ اصل اثر 1992)

رابینز، روت (1389). فمینیسم‌های ادبی (مترجم: احمد ابومحبوب). تهران: نشر افراز. (تاریخ اصل اثر 2000)

صادقی‌پویا، مهدیس (1391). بازنمایی جنسیت در آثار داستانی محمود دولت­آبادی (پایان‌نامه کارشناسی ارشد).  دانشکده علوم اجتماعی، دانشگاه تهران، تهران، ایران.

فکوهی، ناصر (1394). مبانی انسانشناسی (چاپ چهارم). تهران: نشر نی.

کالر، جاناتان (1389). نظریه ادبی (مترجم: فرزانه طاهری). تهران: نشر مرکز. (تاریخ اصل اثر 1997)

کمالی، افسانه ( 1383). زبان و نابرابری جنسیتی. کتاب ماه علوم اجتماعی، 83،. ص 78-81.

گری، مارتین (1382). فرهنگ اصطلاحات ادبی (مترجم: منصوره شریف‌زادگان). تهران: پژوهشگاه علوم انسانی.

مایلز، رزالیند (1380) زنان و رمان (مترجم: علی آذرنگ). تهران: نشر روشنگران.

محمدی‌اصل، عباس (1386). جنسیت و دیدگاه­های نئوفمینیستی. تهران: نشر علم.

محمدی‌اصل، عباس (1389). جنسیت و زبانشناسی  اجتماعی. تهران: نشر گل‌آذین.

موحد، مجید (1386). جنسیت و جامعه‌شناسی دین. شیراز: نشر آونداندیشه.

مؤمنی، مریم؛ و سیف­اللهی، حسین ( 1387).زبان و جنسیت، مجله بازتاب اندیشه، 96، 71-66.

واصفی، صبا؛ و ذوالفقاری، حسن (1388). خشونت علیه زنان در آثار محمود دولت‌آبادی. فصلنامه زن در توسعه و سیاست، 7(1)، 87-67.

ولی‌زاده، وحید (1387). جنسیت در آثار رمان‌نویسان زن ایرانی. فصلنامه نقد ادبی، 1(1)، 224-191.

جمعی از نویسندگان (1382). زن‌ و ادب‍ی‍ات‌: س‍ل‍س‍ل‍ه‌ پ‍ژوه‍ش‌ه‍ای‌ ن‍ظری‌ درب‍اره‌‌ م‍س‍ائ‍ل‌ زن‍ان (مترجم: منیژه نجم‌عراقی، مرسده صالح­پور، و نسترن موسوی). تهران: نشر چشمه.

Alcoff, L., & Potter, E. (ed.), (1993). Feminist epistemologies.New York: Routledge.

Goel, S. (2010). Feminism litreary criticism. in Language in India, 10(4), 18.

Moi, T. (1997). Fminist, female, feminie. Feminist Reader (2nd ed.). London: Macmillan Press.

Robyn R. Warhol and Diane Price Herndl, (eds.), (1991). Feminisms: An anthology of literary theory and criticism.New Brunswick, N.J.: Rutgers University Press.

Showalter, E. (1981). Feminist criticism in the wilderness. University of Chicago.