نوع مقاله : مقاله علمی پژوهشی

نویسنده

استادیار جامعه‌شناسی، دانشگاه علوم انتظامی امین، تهران، ایران

چکیده

بزرگ‌ترین اجتماع دینی مسلمانان، هرساله به مناسبت چهلمین روزِ واقعه عاشورا با پیاده‌روی به‌سوی کربلا، در آئین پیاده‌روی اربعین شکل می‌گیرد. این پیاده‌روی زیارتی، درعین‌حال که نمودی شگرف از تجربهٔ دینی است، میدانیِ متنوع از خدمات خیر به زائران، به‌عنوان مصداقِ بارزِ «خیر دینی» نیز به شمار می‌رود. تجربهٔ دینی معمولاً در خلال اعمال و مناسک دینی، از جمله در خلال زیارت شکل می‌گیرد. اما این مطالعه، به‌طور‌خاص، با این پرسش مهم آغاز می‌شود که آیا تجربه مشارکت و درگیری در خیر دینی می‌تواند ویژگی‌های تجربهٔ دینی را دارا باشد؟ برای پاسخ به این پرسش از روش پژوهش کیفی، با استفاده از تکنیک مصاحبه و مشاهده مشارکتی با ثبت داده‌هایی همچون عکس، فیلم و یادداشت‌های میدانی استفاده شده است. زائران ایرانی و همچنین موکب‌ها، موکب‌داران و اعضای موکب‌های ایرانی و عراقی، واحد مشاهده و جمعیت موردمطالعه در این پژوهش بوده‌اند. یافته‌های به‌دست‌آمده نشان داد که تجربه مشارکت در خدمات خیر دینی و همچنین استفاده از این خدمات در پیاده‌روی اربعین، می‌تواند زمینه‌ای برای بروز و واجد ویژگی‌های تجربهٔ دینی نیز می‌تواند باشد. با تعمیم نتایج به‌دست‌آمده به سایر موقعیت‌های کنشِ دینی که در آن امکان کنشِ خیر دینی نیز باشد، چنین استدلال شده که امکان تعریف خیر دینی به‌عنوان یکی از بسترهای وقوع تجربهٔ دینی در پیاده‌روی اربعین، می‌تواند پاسخی مثبت به امکان این نوع تعریف از تجربهٔ دینی، در تمامی موقعیت‌های تجربهٔ دینی ـ علاوه بر زیارت و اربعین ـ نیز باشد.

کلیدواژه‌ها

موضوعات

اجتهدنژاد کاشانی، سیدسالار؛ و قوامی، نسرین‌السادات (1391). دوگانه زائر سیاح در تجربه زیسته سه نسل: موردمطالعه، کارکنان دانشگاه شهیدبهشتی. مطالعات اجتماعی ایران، 6(3و4)، 26-5.

آذربایجانی، مسعود؛ شیرازی، علی؛ لواسانی، محمدرضا؛ و حبیبی، مرتضی (1395). تجربهٔ دینی و فرهنگ اسلامی. قم: پژوهشگاه حوزه و دانشگاه.

استیس، والتر (1367). عرفان و فلسفه (مترجم: بهاء‌الدین خرمشاهی؛ چاپ اول). تهران: مؤسسه مطالعات و تحقیقات فرهنگی.

بُد، مهدیه (1396). استخراج الگوی گردشگری ابررویداد مذهبی اربعین(پایان‌نامه کارشناسی ارشد). دانشگاه علم و فرهنگ، تهران، ایران.

پویافر، محمدرضا (1395)، از خیر قدسی تا خیر عرفی؛ بررسی پیامدهای مرزبندی بین امور خیر در جامعه ایرانی. مجموعه مقالات نخستین همایش ملی خیر ماندگار، مطالعه و ازیابی امور خیر در ایران (صص 552-531). تهران، ایران.

پویافر، محمدرضا (1397). بررسی الگوی فعالیت‌ها و تجربه خیر دینی در آئین پیاده‌روی اربعین (گزارش پژوهش). بنیاد خیریه راهبری آلاء، پژوهشگاه فرهنگ، هنر و ارتباطات.

پویافر، محمدرضا (1397). پیاده‌روی مقدس؛ واکاوی تجربه زیارت پیاده امام‌رضا(ع) در آخر ماه صفر (گزارش پژوهش). مدیریت پژوهش و برنامه‌ریزی، آستان قدس رضوی.

جیمز، ویلیام (1393) تجربهٔ دینی: اصل و منشأ. در: مایکل پترسون و دیگران، درباره تجربهٔ دینی(مترجم: مالک حسینی؛ چاپ دوم). تهران، هرمس.

خدایاری‌فرد، محمد (1387). آماده‌سازی مقیاس دین‌داری و ارزیابی سطوح دین‌داری اقشار مختلف جامعه ایران. تهران: دانشگاه تهران.

رضوی‌زاده، ندا (1393)، ادراک و تجربه زیسته زائران پیاده ایرانی در عراق. مطالعات اجتماعی گردشگری، 2(4)، 156-131. doi: 10.22059/jisr.2018.231746.517

سراج‌زاده، سیدحسین؛ و پویافر، محمدرضا (1386). مقایسه تجربی سنجه‌های دین‌داری در ایران: دلالت‌های روش‌شناسانه کاربرد سه سنجه در یک جمعیت. مجله جامعه‌شناسی ایران، 32، 71-37.

شجاعی‌زند، علیرضا (1384). مدلی برای سنجش دین‌داری در ایران. مجله جامعه‌شناسی ایران، 6(1)، 66-34.

طالبان، محمدرضا (1388). دین‌داری در ایران. تهران: مرکز افکارسنجی دانشجویان ایران (ایسپا).

طالبی، ابوتراب؛ و براق علیپور، الهه (1394) گونه‌شناسی زیارت و دین‌داری زائران معناکاوی کنش زیارت زائران امام‌رضا(ع). فصلنامه علوم اجتماعی، 69، 106-75.

فرهادی محلی، مجتبی (1397) پدیدارشناسی تجربه پیاده‌روی اربعین (موردمطالعه کاروان ایرانی زیارتی کربلا). پایان‌نامه کارشناسی ارشد جامعه‌شناسی، دانشگاه گیلان.

کاظمی وریج، عباس؛ و فرجی، مهدی (1395). دین‌داری ایرانیان (موج دوم). تهران: دفتر پژوهش‌های کاربردی سازمان تبلیغات اسلامی.

مکری‌زاده، فهیمه (1390). پدیدارشناسی تجربه زیارت امام‌رضا(ع) (پایان‌نامه کارشناسی ارشد). دانشگاه فردوسی مشهد، مشهد، ایران.

موسوی، انتصار (1397). بررسی کیفی الگوی ابراز هویت زائران ایرانی و عراقی در آئین پیاده‌روی اربعین (پایان‌نامه کارشناسی ارشد جامعه‌شناسی). دانشگاه آیت‌الله بروجردی، ایران.

ورشوی، سمیه؛ بهراون، حسین؛ و صدیق اورعی، غلامرضا (1397). تجربه پیاده‌روی مقدس؛ معنای دوگانه معنوی‌ـ‌دنیوی در تجربه سفر پیاده زائرین به مشهد در ایام شهادت امام‌رضا(ع). فصلنامه راهبرد فرهنگ، 41، 162-133.

یوسفی، علی؛ صدیق اورعی، غلامرضا؛ کهنسال، غلامرضا؛ و مکری‌زاده، فهیمه (1391). پدیدارشناسی تجربی زیارت امام‌رضا(ع). مجله مطالعات اجتماعی ایران، 20، 198-180.

Andriotis, K. (2009). Sacred site experience. Annals of Tourism Research, 36(1), 64–84. doi:10.1016/j.annals.2008.10.003

Cheek, D. W., Kramarek, F. M., & Rooney, P. (2015). Charity and philanthropy: overview. International Encyclopedia of the Social & Behavioral Sciences (2nd  ed., Vol. 3, pp. 364-370).

Dubisch, J. (1995). In a different place: Pilgrimage, Gender, and Politics at a Greek Island Shrine. Princeton University Press.

Eade, J., & Sallnow, M. J. (2000). Contesting the sacred: The anthropology of pilgrimage. University of Illinois Press.

Griffin, K., & Razaq, R. (2017). The importance of religious tourism and pilgrimage: Reflecting on definitions, motives and data. International Journal of Religuos Tourism and Pilgrimage, 5(3).

Hill, P., & Houd, R. (1998). Measures of religiosity. Religious Education Press.

Mujtaba Husein, U. (2018). A phenomenological study of Arbaeen foot pilgrimage in Iraq. Tourism Management Perspectives, 26, 9-19. doi: 10.1016/j.tmp.2017.11.015

Serajzadeh, S. H. (1998). Muslims religiosity & delinquency: An examination of Iranian youth (Unpublished doctoral dissertation). Essex University.