نوع مقاله : مقاله علمی پژوهشی

نویسندگان

گروه جامعه‌شناسی، دانشکده علوم اجتماعی، دانشگاه تهران، تهران، ایران

10.22035/jicr.2021.2676.3081

چکیده

پارادایم غالب در جامعه‌شناسی خانواده در ایران، مبتنی‌بر این ایده کلی است که خانواده، کانون پدرسالاری است و زنان در خانه، در انقیاد جنسیتی به‌سر می‌برند و زیر سلطۀ مردانه گرفتار شده‌اند. در تأیید این دیدگاه، حجم گسترده‌ای از کارهای پژوهشی در سال­های اخیر انجام شده است. با‌این‌همه، پژوهش حاضر در پی شناسایی الگوهای انقیاد و انفعال زنانه نیست بلکه برعکس، به‌دنبال مطالعۀ راهبردهای مقاومت زنان در مقابل قدرت مردانه در خانه است. این پژوهش در پی یافتن پاسخ این پرسش است که «زنان چگونه از فرهنگ به‌عنوان ابزاری برای مقاومت و تغییر توازن قدرت در خانواده بهره می‌گیرند». دراین‌راستا، با 36 زن متأهل در شهر تهران مصاحبه شد. روش پژوهش، کیفی و شیوۀ نمونه‌گیری، هدفمند بود. یافته‌های پژوهش نشان داد که زنان از راهبردهایی مانند «مبارزه بر سر معنا»، «رمزگشایی‌های تقابلی»، «بازی دوگانه با کلیشه‌ها»، «نمایش تمکین»، و «مقاومت از طریق سنت» به مقاومت فرهنگی در خانواده می‌پردازند تا از این طریق، بتوانند قدرت مردانه در خانه را مهار و توازن قدرت را برقرار کنند. راهبردهای گوناگون مقاومت، نشان‌دهندۀ این است که «منابع مقاومت» زنان در خانواده، متکثر است. مقاومت در خانواده، هیچ جایگاه و کانون مرکزی‌ ندارد و در عرصه‌های مختلف به‌گونه‌ای نامتمرکز عمل می‌کند. نقاط مقاومت در خانواده، پراکنده و سیال است و در قالب شبکه‌ای مویرگی از خرده‌مقاومت‌ها عمل می‌کند. این‌ موارد، گویای این است که اِعمال قدرت فراگیر و سلطۀ کامل مردانه در خانواده، دست‌کم در نسل‌های جدید زنان، کمتر می‌تواند شاهدی برای خود پیدا کند.

کلیدواژه‌ها

موضوعات

خاطرات خدیجه افضل وزیری (1353). دنیای زنان در عصر قاجار (وابسته به دانشگاه هاروارد). سند شماره 59A14129، برگرفته از http://www.qajarwomen.org/fa/items/14129A59.html

آزادارمکی، تقی؛ و رضایی، محمد (1385). سوژه و قدرت؛ تحلیل چگونگی شکل­گیری ذهنیت در مطالعات فرهنگی. نامه علوم اجتماعی، 27، 156– 127.

بامداد، بدرالملوک (1347). زن ایرانی؛ از انقلاب مشروطیت تا انقلاب سفید. تهران: انتشارات ابن­سینا.

تاج­السلطنه (1353). خاطرات تاج­السلطنه (به کوشش منصوره اتحادیه و سیروس سعدوندیان). تهران: نشر تاریخ ایران.

ساناساریان، الیز (1384). جنبش حقوق زنان در ایران، طغیان، افول و سرکوب از ۱۲۸۰ تا انقلاب 1357. (مترجم: نوشین احمدی خراسانی). تهران: نشر اختران.

صادقی فسایی،  سهیلا؛ و میرحسینی، زهرا (1395). فهم خانه­داری در بستر نقش­های جنسیتی: مطالعه کیفی در شهر تهران. فصلنامه علوم اجتماعی، 25(73)، 31–1. doi: 10.22054/qjss.2016.7204

قویمی، فخری (1352). کارنامه زنان مشهور ایران از قبل از اسلام تا عصر حاضر. تهران: وزارت آموزش و پرورش.

کرمانی، ناظم­الاسلام (1387). تاریخ بیداری ایرانیان. تهران: انتشارات امیرکبیر.

کولیور رایس، کلارا (1383). زنان ایرانی و راه و رسم زندگی آنان (مترجم: اسدالله آزاد)، تهران: نشر کتابدار.

محبوبی اردکانی، حسین (1357). تاریخ مؤسسات تمدنی جدید در ایران (جلد 1). تهران: انتشارات دانشگاه تهران.

ملاح، نرجس مهرانگیز (1385). از زن‍ان‌ پ‍ی‍ش‍گ‍ام‌ ای‍ران‍ی‌: اف‍ض‍ل‌ وزی‍ری‌ دخ‍ت‍ر ب‍ی‌ ب‍ی‌ اس‍ت‍رآب‍ادی‌. تهران: ن‍ش‍ر و پ‍ژوه‍ش‌ ش‍ی‍رازه‌.

ملک­زاده، مهدی (1382). تاریخ انقلاب مشروطیت ایران، تهران: انتشارات سخن.

ناهید، عبدالحسین (1360). زنان ایران در جنبش مشروطه. تهران: احیا.

Bayat, A. (2010). Life as Politics: How Ordinary People Change the Middle East, Stanford: Stanford University Press.

Bourdieu, P. & Passeron, J. (1990). Reproduction in Education, Society and Culture, (Richard Nice, Trans.). London: Sage.

Bourdieu, P. (2001). Masculine Domination (R. Nice, Trans.). Oxford: Polity Press.

Bourdieu, P., & Eagleton, T. (1992). Doxa and common life. New Left Review, 191, 111–121.

Bourdieu, P., & Wacquant, L. (1992). An invitation to reflexive sociology. Oxford: Polity Press.

Brym, R., & Lie, J. (2006). Sociology; Your compass for a new world. New York: Thomson Wadsworth.

Chafetz, J. (2006). Handbook of the sociology of gender. New York: Springer International Publishing.

Charmaz, K. (2006). Constructing grounded theory: A practical guide through qualitative analysis. London: Sage Publications.

Evans, M., Hemmings, C., Henry, M., Johnstone, H., Madhok, S., Plomien, A., Wearing, S. (2014). The Sage Handbook of Feminist Theory. London: Sage.

Firestone, S. (1970). The dialectic of sex: The Case for Feminist Revolution. New York: William Morrow.

Fiske, J. (1986). Television: Polysemy and popularity. Critical Studies in Mass Communication, 3(4), 391-408.   doi: 10.1080/15295038609366672

Foucault, M. (1988). The Ethics of Care for the Self as the Practice of Freedom. In the Final Foucault, J. W Bernauer and D. Rasmussen (eds), 1-20. Cambridge, MA: MIT Press.

Foucault, M. (1990). The History of Sexuality (Volume I: An Introduction; R. Hurley, Trans.). New York: Pantheon Books.

Foucault, M. (2006). Discipline and punish; The birth of the prison. Alan Sheridan (Trans.). New York: Vintage Books.

Glaser, B. & Strauss, A. (2006). The discovery of grounded theory: strategies for qualitative research. New Jersey: Aldine Transaction.

Gramsci, A. (1971). Selections from the Prison notebooks (Q. Hoare, & G. Nowell Smith, Trans.). New York: International Publishers Co.

Hall, S. (2005). Encoding/decoding, In Culture, Media, Language: Working papers in cultural studies, 1972-79. Hall, S., Hobson, D., Lowe, A., & Willis, P. (Eds.). LOndon: Routledge.  doi: 10.4324/9780203381182

Henslin, J. (2014). Essentials of sociology. New York: Pearson Publications.

Hobsbawm, E., & Ranger, T. (1992). The invention of tradition. UK: Cambridge University Press.

Inzlicht, M., & Schmader, T. (2011). Stereotype threat: Theory, process, and application. UK: Oxford University Press.

Jensen, R. & Whisnant, R. (2017). The end of patriarchy: radical feminism for men. City: Spinifex Press.

Mackay, F. (2015). Radical Feminism: Feminist Activism in Movement. Palgrave Macmillan.

Risman, B., Froyum, C., & Scarborough. W. (2018). Handbook of the Sociology of Gender. New York: Springer.

Schaefer, R. (2012). Sociology; a brief introduction. New York: McGraw-Hill Humanities.

Thompson, D. (2001). Radical Feminism Today. Sage Publications.

Weber. M. (2019). Economy and Society (K. Tribe, Trans.). US: Harvard University Press.

Weitz, R. (2001). Women and their hair: Seeking power through Resistance and Accomodation. Gender & Society, 15 (5), 667-686.

Wharton, A. S. (2005). The sociology of gender: An introduction to theory and research. New Jersey: Wiley-Blackwell.