فصلنامه تحقیقات فرهنگی ایران

فصلنامه تحقیقات فرهنگی ایران

دوگانه‌انگاری اعتماد به منابع خبری: کاوشی زمینه‌مند از فرایند فروکاست شایعه‌سازی و شایعه‌پذیری در میان جوانان

نوع مقاله : مقاله علمی پژوهشی

نویسندگان
سیدحسام قبله زاده 1
سیدعلیرضا افشانی 2
حسین اسلامی 3
1 دانشجوی دکتری مدیریت رسانه، واحد یزد، دانشگاه آزاد اسلامی، یزد، ایران
2 استاد جامعه‌شناسی، گروه تعاون و رفاه اجتماعی، دانشکده علوم اجتماعی، دانشگاه یزد، ایران
3 استادیار مدیریت رسانه، واحد یزد، دانشگاه آزاد اسلامی، یزد، ایران
10.22035/jicr.2022.2961.3304
چکیده
امروزه انسان‌ها با زیستن در عصر رسانه‌ای و اطلاعاتی در معرض انواع اخبار و اطلاعاتِ به ظاهر واقعی قرار گرفته‌اند که ماهیت شایعه‌‌گونۀ آن از چشم‌ها پنهان مانده ‌است. انسان‌ها اغلب در مواجهه با چنین اخباری بدون اعتباریابی، ‌به بازنشر آن‌‌ها در دنیای مجازی و واقعی می‌پردازند که می‌تواند آسیب‌های امنیتی، اقتصادی و اجتماعی قابل تو‌جهی به همراه داشته باشد. از این‌رو مقاله حاضر با هدف شناسایی عمیق‌تر استراتژی‌های کاربران در مواجهه با اخبار و به‌ویژه  شایعات در دنیای مجازی و فرایند فروکاست شایعه‌سازی و شایعه‌پذیری با رویکرد کیفی و روش نظریه‌ای زمینه‌ای اشتراوس و کوربین انجام گرفته است. براساس نمونه‌گیری هدفمند، 24 جوان یزدیِ فعال در فضای مجازی مشتمل‌بر 12 مرد و 12 زن در پژوهش مشارکت داشته و روایت‌های آن‌ها مورد تجزیه‌و‌تحلیل قرار گرفته است. فرایند گردآوری داده‌ها به صورت همزمان با تجزیه‌و‌تحلیل آن‌ها در سه مرحلۀ کدگذاری باز، محوری و گزینشی انجام شده است. یافته‌ها حاکی از پدیدۀ مرکزیِ دوآلیسم اعتماد به منابع خبری اعم از ملّی، غیرملّی و مجازی است که کاربران بر‌مبنای اعتماد قوی، ضعیف یا فقدان آن و سایر شرایط زمینه‌ای و مداخله‌گر در مواجهه با اخبار و شایعات، استراتژی‌هایی اعم از اعتبارسنجی استقرائی منابع خبری، پیگیری اخبار از منابع موثق، بازنشر سنجیدۀ مطالب معتبر و اپوخه شایعات را به‌کار می‌گیرند. در‌نهایت به‌واسطۀ زمانمندی شایعات، آموزش سواد رسانه‌ای، احتمال داغ بی‌اعتباری و غیره و استراتژی‌های نام‌برده، پیامدهایی چون فروکاست موقت بازدیدهای شایعه‌سازان و مسکوت‌شدگی شایعه مجال بروز خواهد یافت.
کلیدواژه‌ها
فروکاست شایعه
فضای مجازی
کاربران
رویکرد کیفی
افکار عمومی
موضوعات
ایمان، محمدتقی (1393). فلسفه روش تحقیق در علوم انسانی (سرویراستار: احمد کلاته ساداتی؛ چاپ دوم). قم: پژوهشگاه حوزه و دانشگاه.
تولایی، روح‌الله (1393). آینده پژوهی،روندهای خدمات فضای مجازی ایران در فرایند تکنولوژیک جهانی‌شدن با روش دلفی. فصلنامه مطالعات راهبردی جهانی‌شدن، 14، 108-93.
تولایی، روح‌الله؛ صباغی، زهرا؛ و نظافتی، وحید (1396). شناسایی و تحلیل فرصت‌ها و تهدیدهای شبکه‌های اجتماعی در فضای مجازی؛ مورد مطالعه، دانشجویان دانشگاه شهید بهشتی. فصلنامۀ تحقیقات فرهنگی ایران، 10(3)، 175-153. doi: 10.22631/JICR.2017.1065.1871
حریری، نجلا (1385). اصول و روش‌های پژوهش کیفی. تهران: دانشگاه آزاد اسلامی، واحد علوم و تحقیقات.
خطیبی، مهدی (1395). بروز شایعات در فضای مجازی. پژوهش خبری صدا وسیما، کد خبر:  ۱۳۵۷۱۹۲، برگرفته از https://www.iribnews.ir/005h4C
ذکایی؛ محمدسعید؛ و ویسی؛ سیمین (1399). آثار پاندمی کوید-19 بر ساختار عاطفی در آئینه شبکه‌های اجتماعی مجازی ایرانی. مطالعات میان‌رشته‌ای در علوم انسانی، 13(2)، 29-1. doi: 10.22035/isih.2021.365
رضائیان‌فرد؛ غلام‌رضا؛ چولکی؛ غلام‌رضا (1395). بررسی علل و عوامل مؤثر در رواج شایعه در شبکه‌های اجتماعی مجازی. فصلنامۀ مطالعات اطلاعات و امنیت انتظامی، 6 (16)، 132-105.
سپهری؛ محمدباقر؛ فرنام، محمد؛ و علایی؛ محسن (1398). بررسی کارکردها و پیامدهای شبکه‌های اجتماعی در ایران؛ مورد مطالعه، استان اردبیل. مطالعات جامعه‌شناسی، 11(44)، 136-121. doi:  10.22082/CR.2020.122470.2012
سورین، ورنر؛ و تانکارد، جیمز (1381). نظریه‌های ارتباطات (مترجم: علیرضا دهقان). تهران: دانشگاه تهران.
عبدالرحمانی، رضا؛ مظفری، محمدمهدی؛ و محمدی، ایرج (1398). تحلیل محتوای امنیتی پیام‌های شبکه اجتماعی تلگرام. فصلنامه راهبرد، 27(4)، 150-125.
فلیک، اووه (1394). درآمدی بر تحقیق کیفی (مترجم: هادی جلیلی؛ چاپ هشتم). تهران: نشر نی.
کرسول، جان.دبلیو (1394). طرح پژوهش: رویکردهای کمی، کیفی و شیوه ترکیبی (مترجم: حسن دانائی‌فرد و علی صالحی؛ ویراستاری مینا اسعدی؛ چاپ دوم) تهران: مؤسسه کتاب مهربان نشر.
مولایی، محمدمهدی (1391). شبکه‌های اجتماعی آنلاین و گسترش سبک زندگی جهان‌وطنانه. جامعه اطلاعاتی، 22، 51-38.
ویندال، سون؛ سیگنایزر، بنو؛ و اولسون، جین (1376). کاربرد نظریه‏های ارتباطات (مترجم: علیرضا دهقان). تهران: مرکز نشر جامعه‌شناسان.
Cheng, JJ., Liu, Y., Shen, B. et al. (2013). An epidemic model of rumor diffusion in online social networks. Eur. Phys. J. B 86, 29. doi: 10.1140/epjb/e2012-30483-5
Ding, X., Zhang, X., Fan, R., Xu, Q., Hunt, K., & Zhuang, J. (2021). Rumor recognition behavior of social media users in emergencies. Journal of Management Science and Engineering, 7(1), 36-47. doi: 10.1016/j.jmse.2021.02.003
Flood, B. (Jun. 17, 2019). Study explores how gossip spreads in social networks. Retrieved from https://today.uic.edu/study-explores-how-gossip-spreads-in-social-networks
Foster, E. K. (2004). Research on gossip: Taxonomy, methods, and future directions. Review of General Psychology, 8(2), 78-99. doi: 10.1037/1089-2680.8.2.78
Kwon, K. H., & Rao, H. R. (2017). Cyber-rumor sharing under a homeland security threat in the context of government Internet surveillance: The case of South-North Korea conflict. Government Information Quarterly, 34(2), 307-316. doi: 10.1016/j.giq.2017.04.002
Okazaki, S., Rubio, N., & Campo, S. (2014). Gossip in social networking sites: Why people chitchat about ad campaigns. International Journal of Market Research, 56(3), 317-340. doi: 10.2501/IJMR-2014-022
Patton M.Q. (2015). Qualitative research and evaluation methods. United States of America: SAGE Publication.
Zubiaga, A., Liakata, M., Procter, R., Wong Sak Hoi, G. and Tolmie, P. (2016). Analyzing how people orient to and spread rumors in social media by looking at conversational threads. PLoS ONE, 11 (3), 1–29.  doi: 10.1371/journal.pone.0150989
ارسال نظر در مورد این مقاله
نام را وارد کنید.
نشانی پست الکترونیکی را به درستی وارد کنید.
وابستگی سازمانی را به درستی وارد کنید.
توضیحات را وارد کنید (حداقل 50 حرف)
CAPTCHA Image
شناسه امنیتی را به درستی وارد کنید.
فصلنامه تحقیقات فرهنگی ایران
دوره 15، شماره 2 - شماره پیاپی 58
تابستان 1401
صفحه 127-156

  • تاریخ دریافت 21 بهمن 1400
  • تاریخ بازنگری 27 فروردین 1401
  • تاریخ پذیرش 01 اردیبهشت 1401