فصلنامه تحقیقات فرهنگی ایران

فصلنامه تحقیقات فرهنگی ایران

معناسازی و گفتمان‌سازی هویت قومی در شبکه‌های اجتماعی

نوع مقاله : مقاله علمی پژوهشی

نویسندگان
1 استادیار گروه مشارکت‌ها و ارتباطات، پژوهشگاه مطالعات آموزش و پرورش، سازمان پژوهش و برنامه ریزی آموزشی، تهران، ایران
2 استادیار علوم ارتباطات، گروه علوم اجتماعی دانشگاه حکیم سبزواری، سبزوار، ایران
3 دانشجوی دکتری علوم ارتباطات، دانشکده علوم ارتباطات، دانشگاه علامه طباطبایی، تهران، ایران
چکیده
این پژوهش به بررسی چگونگی بازنمایی هویت‌طلبی قومی ترک‌ها در فضای مجازی با تمرکز بر شبکه اجتماعی اینستاگرام پرداخته است. ضرورت تحقیق از آنجا ناشی می‌شود که شبکه‌های اجتماعی نوین، به‌ویژه اینستاگرام، با ظرفیت بالای خود در تولید و انتشار محتوا به محملی مهم برای تبلیغ گفتمان‌های قوم‌گرایانه بدل شده‌اند و می‌توانند انسجام ملی را تحت تأثیر قرار دهند. روش تحقیق کیفی بوده و بر مبنای نشانه‌شناسی بارت و پیرس و تحلیل محتوای هدایت‌شده انجام گرفته است. جامعه آماری شامل صفحات اینستاگرامی هواداران پان‌ترکیسم بود. از میان ده‌ها پروفایل موجود، سه صفحه با بیش از دو هزار دنبال‌کننده به روش هدفمند انتخاب شدند. داده‌ها با مشاهده مستقیم و تحلیل نشانه‌ها گردآوری و سپس با رویکرد کدگذاری و طبقه‌بندی کیفی مورد بررسی قرار گرفتند. یافته‌ها نشان داد محتوای صفحات مورد مطالعه به‌طور مستمر بر برجسته‌سازی هویت قومی و بازتولید گفتمان قوم‌گرایی متمرکز بوده است. تصاویر و متون با ارجاع به مؤلفه‌های فرهنگی و تاریخی، تلاش کرده‌اند انسجام درون‌گروهی ایجاد کرده و حس تعلق به جامعه قومی واحد را تقویت نمایند. تحلیل داده‌ها آشکار ساخت که برای اقناع مخاطبان، از شیوه‌های متنوع ارتباطی بهره گرفته شده است؛ از جمله برانگیختن احساسات، ایجاد حس نوستالژیک و استفاده از جاذبه‌های عاطفی و هیجانی. نتایج نشان می‌دهد اینستاگرام بستری مؤثر برای بازتولید هویت‌های مقاومتی و گفتمان‌های قومی است. این امر ضرورت توجه جدی به سیاست‌گذاری فرهنگی و مطالعات تطبیقی در سایر شبکه‌های اجتماعی و سنجش بازتاب آن در افکار عمومی را برجسته می‌سازد.
کلیدواژه‌ها

موضوعات


حمدزاده، هاشم (1386). از رمان تا ملت: پژوهشی در گفتمان روایی فارسی و کردی (ترجمه بختیار سجادی). سنندج: انتشارات دانشگاه کردستان
احمدی، حمید (1379). قومیت و قوم‌گرایی در ایران: افسانه و واقعیت. تهران: نشر نی.
احمدی، حمید (1381). جهانی‌شدن، هویت قومی یا هویت ملی. مطالعات ملی، 3(11).  dor: 20.1001.1.1735059.1381.3.11.2.5
احمدی، حمید (1382). هویت ملی ایرانی در گستره تاریخ. مطالعات ملی، 4(1)، 48-9. dor: 20.1001.1.1735059.1382.4.15.1.9
ادگار، اندرو و جسویک، پیتر (1388). مفاهیم کلیدی در نظریه فرهنگی. ترجمه ناصرالدین تقویان، تهران: دفتر برنامه‌ریزی اجتماعی و مطالعات فرهنگی
اسمیت، آنتونی (1383). ناسیونالیسم؛ نظریه، ایدئولوژی، تاریخ (ترجمه منصور انصاری). تهران: مؤسسه مطالعات ملی.
ایمان، محمدتقی و کیذقان، طاهره (1381). بررسی عوامل موثر بر هویت اجتماعی زنان. علوم انسانی دانشگاه الزهرا، 44 و 45، 106-79.
ایمان، محمدتقی و نوشادی، محمودرضا (1390). تحلیل محتوای کیفی. پژوهش، 3(2)، 44-15.
اوزکریملی، اموت ( 1383). نظریه های قومیت (ترجمۀ محمدعلی قاسمی). تهران: مؤسسۀ مطالعات ملی
بابایی‌فرد، اسداله؛ گنجی، محمد (1393). بررسی تأثیر اینترنت بر هویت چندفرهنگی. مطالعات توسعه اجتماعی- فرهنگی، 2(4)، 124-97.
بارت، رولان (1370). عناصر نشانه‌شناسی (ترجمه مجید محمدی). تهران: انتشارات بین‌المللی الهدی.
بارت، رولان (1392). اسطوره، امروز (ترجمه شیرین­دخت دقیقیان). تهران: نشر مرکز
بال، میگی (1381). نشانه‌شناسی به‌مثابه نظریه‌ای در باب هنر (ترجمه فرزان سجودی). مجله زیباشناخت، 6.  https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/830383/
برتون، رولان (1380). قوم‌شناسی سیاسی (ترجمه ناصر فکوهی). تهران: نشر نی
بهرامیان، شفیع و بهرامیان، امید (1391). بررسی رابطه بین همگرایی اقوام (ترک و کرد) و احساس امنیت پایدار و شناخت عوامل مؤثر بر تقویت همگرایی اقوام در استان آذربایجان غربی. مجله پژوهش سیاست نظری، 11. https://sid.ir/paper/478866/fa
جعفری، علی؛ فرامرزیانی، سعید؛ و رضاقلی‌زاده، بهنام (1403). بازنمایی نمادهای هویت‌طلبی قومی در اینستاگرام. فصلنامه مطالعات ملی، 25(100), 105-130. doi: 10.22034/rjnsq.2024.456840.1606
جنکینز، ریچارد (1381الف). هویت اجتماعی (ترجمه تورج احمدی). تهران: انتشارات شیرازه.
جنکینز، ریچارد (1381ب). مطالعات قومی و نژادی در قرن بیستم. تهران: موسسه مطالعات راهبردی.
حاجیانی، ابراهیم (1384). چالش‌های هویت در آمریکا (نقد و بررسی اثر ساموئل هانتینگتون). فصلنامه گفتگو، 24، 193-181.
حاجیانی، ابراهیم (1388). نسبت هویت ملی با هویت قومی در میان اقوام ایرانی. جامعه‌شناسی ایران، 9(3و4)، 164-143. dor: 20.1001.1.17351901.1387.9.3.6.5
حکیمی، رویا ( 1389). نقش شبکه های اجتماعی بر هویت؛ مطالعه‌ای موردی روی فیس‌بوک و کاربران کرد. مجله جهانی رسانه، 10. https://journals.ut.ac.ir/article_66595.html
خوبروی‌پاک، محمدرضا (1380). اقلیت‌ها. تهران: شیرازه.
دشتی، تقی (1390). مفهوم‌شناسی قومیت و اقلیت قومی به عنوان عنصری از جامعه سیاسی. فصلنامه تحقیقات سیاسی و بین‌المللی، 9، 150-141.
رهبری، مهدی (1380). بحران هویت در ایران معاصر. نامه پژوهش، 1(22و23).
ساروخانی، باقر؛ سیف‌الهی، سیف‌اله؛ و عیوضی، یاور (1396). مروری بر مطالعات قومی در ایران: نقد، بررسی و ارائه الگو. فصلنامه تحقیقات فرهنگی ایران، 11(2)، 35-1. doi: 10.22631/jicr.2018.1569.2250
سالمی، آزاده (1394). تحلیل نشانه‌شناختی آموزش زیست‌محیطی و ترافیک در برنامه‌های کودک. تهران: اداره کل پژوهش‌های راهبردی رسانه.
صالحی امیری، رضا (1385). مدیریت منازعات قومی در ایران. تهران: مرکز تحقیقات استراتژیک.
فرماندهی انتظامی استان آذربایجان غربی (1392). گزارش سالانه مرفوک ف.ا.استان آذربایجان غربی.
فکوهی، ناصر (1387). قومیت و گفتگوی تمدن‌ها. سخنرانی در «مرکز بین‌المللی گفتگوی تمدن‌ها»
کاستلز، مانوئل (1385). عصر اطلاعات: اقتصاد، جامعه و فرهنگ (ترجمه احد علیقلیان و همکاران؛ چاپ پنجم). تهران: انتشارات طرح نو
کریمی، یوسف (1388). نگرش و تغییر نگرش. تهران: ویرایش.
کوش، دنی (1381). مفهوم فرهنگ در علوم اجتماعی (ترجمه فریدون وحیدا). تهران: انتشارات سروش.
گیدنز، آنتونی (1378). تجدد وتشخص: جامعه و هویت شخصی در عصر جدید ( ترجمه ناصر موفقیان). تهران: نشر نی
ماتیل، ا. (1383). خاورمیانه، دایرة‌المعارف ناسیونالیسم (ترجمه کامران فانی و محبوبه مهاجر). تهران: کتابخانه وزارت خارجه.
مالشویچ، س (1391). جامعه‌شناسی قومیت (ترجمه یعقوب احمدی و حسین محمدزاده). کرمانشاه: انتشارات جهاد دانشگاهی
محسنیان‌راد، مهدی (1385 ). ارتباط‌شناسی (چاپ هفتم).  تهران: سروش.
محمدزاده، حسین (1390). عوامل مرتبط با انواع قوم‌گرایی در میان کردهای ایران (رساله دکترای جامعه‌شناسی)، دانشکده علوم اجتماعی علامه طباطبایی، تهران، ایران.
مقصودی، مجتبی (1380). تحولات قومی در ایران، علل و زمینه‌ها. تهران: مؤسسه مطالعات ملی.
مقصودی، مجتبی (1381). تأثیر جهانی‌شدن بر قومیت‌ها. مجموعه مقالات فرهنگ در عصر جهانی‌شدن چالش‌ها و فرصت‌ها. تهران: انتشارات روزنه
مهدی‌زاده، سیدمحمد (1387). رسانه‌ها و بازنمایی. تهران: دفتر مطالعات و توسعه رسانه‌ها.
هال، استوارت (1391). معنا، فرهنگ و زندگی اجتماعی (ترجمه احمد گل­محمدی). تهران: نشر نی.
Burk, P.A. (1997). Sociological approach to self and identity. US: Washington State University.
Cohen, A.P. (1996). Personal Nationalism: A Scottish View of Some Rites, Rights, and Wrongs. American Ethnologist, 23(4), 802–815.
Fenton, S. (2004). Beyond Ethnicity: The Global Comparative Analysis of Ethnic Conflict. International Journal of Comparative Sociology, 45(3-4), 179-194.
Fotis, J., Rossides, N., & Buhalis, D. (2010). Social media impact on leisure travel: The case of the Russian market and the challenges for the Cyprus tourism industry, preliminary findings. Paper presented at the 3rd Annual EuroMed Conference. EuroMed Academy of Business.
Grigaliunaite, V., & Pileliene, L. (2016). Emotional or rational? The determination of the influence of advertising appeal on advertising effectiveness. Scientific Annals of Economics and Business, 63(3). doi:10.1515/saeb-2016-0130
Hall, S. (1997). Representation: Cultural Representations and Signifying Practices. London: Sage.
Hall, S. (2003). The work representation. in Stuart Hall, Representation: Caltural .
Isajiw, W. (1990) Ethnic identity retention. In: R. Berton, W. and Isajiw. W. Kalbach and jireitz, ethnic identity and equality. University of Toronto Press.
Kaplan, A.M. & Haenlein, M. (2010). Users of the world, unite! The challenges and opportunities of social media. Business Horizons, 53(1), 59-68. doi:10.1016/j.bushor.2009.09.003
Khodabin, M., Sharifi Poor Bgheshmi, M.S., & Movahedzadeh, F. (2024). Critical AI Literacy: Preparing Learners for Algorithmic Societies. Journal of Cyberspace Studies, 8(2), 371-397. doi: 10.22059/jcss.2024.102582
Raudsepp, I., Maie, V. (2011) The Role of the Phenomenon of Joint Singing in the Development of National Identity in Estonia. Procedia-Social and Behavioral Sciences, 29(1), 1312-1319. doi:10.1016/j.sbspro.2011.11.368
Salehi, K., Khiyaban, S.H.Z., & Sabbar, S. (2025). Artificial Intelligence and the Future of International Law and Power. Journal of World Sociopolitical Studies, 9(4), 923-958.
Sambanis, N. (2001). Do Ethnic and Nonethnic Civil Wars Have the Same Causes? A Theoretical and Empirical Inquiry (Part 1). Journal of Conflict Resolution, 45, 259-277. doi:10.1177/0022002701045003001
Sanina, A. (2012) Competing for a citizen: Visible and invisible forms of state identity in Russia. Journal of Eurasian Studies, 3 (2), 126-146. doi:10.1016/j.euras.2012.03.004
 
ارسال نظر در مورد این مقاله
نام را وارد کنید.
نشانی پست الکترونیکی را به درستی وارد کنید.
وابستگی سازمانی را به درستی وارد کنید.
توضیحات را وارد کنید (حداقل 50 حرف)
CAPTCHA Image
شناسه امنیتی را به درستی وارد کنید.

  • تاریخ دریافت 24 تیر 1403
  • تاریخ بازنگری 04 آذر 1403
  • تاریخ پذیرش 18 دی 1403