«مدارا» در زمره رویکردهایی است که حافظ مجدانه آن را به تلویح‌وتصریح مورد تأکید قرار داده‌است. هدف پژوهش رؤیت‌پذیرسازی نشانگان مدارا در اندیشه حافظ در پیوند با نقش‌مایه‌های اساسی حاکم بر قرن هشتم هجری است. مقاله مبتنی بر پرسش از چیستی «محوری‌ترین رئوس سازنده قرن هشتم»، «نشانگان مدارا در اندیشه حافظ» و نحوه «هم‌پیوندی صورت‌بندی سیاسی، فرهنگی، اجتماعی و اقتصادی مسلط بر قرن هشتم از یک‌سو و نمود پدیداری مدارا در ذهن‌وجان حافظ از سوی‌دیگر» تنسیق یافته ‌است. داده‌های پژوهش شامل دیوان حافظ، شروح معتبر، منابع تاریخی و اظهارات مصاحبه‌ای 20 نفر از اعضای هیئت علمی رشته‌های منتخب از علوم انسانی است. در پی یادداشت‌برداری از منابع کتابخانه‌ای و پیاده‌سازی مصاحبه‌ها، داده‌کاوی با روش تحلیل مضمون به‌ انجام‌ رسید. بر اساس یافته‌ها، زمانه حافظ حسب 5 مضمون «وابستگی نهادی دین‌ودانش به قدرت سیاسی»، «ساخت ناپایدار قدرت؛ ناامنی سیاسی متزاید»، «عزت نفاق و تدلیس؛ ذلت اخلاق و هنجار»، «دینداری رسمی بر بادرفته؛ عرفان و زبان رمزی نودمیده» و «تنگنای معیشت؛ فرسایش هم‌زیستی اجتماعی» رؤیت‌پذیر می‌گردد. به‌علاوه، 6 مضمون «انتفاح باورمند در جرعه‌نوشی نقد و نیش»، «درون‌سپاری نقد اخلاقی و تعلیق خشونت داورانه علیه دیگری»، «فروگذاشتِ حکم در سایه لطف»، «کثرت‌گزینیِ معنا در افقِ وحدتِ زیست»، «کنشِ شکیب‌بنیاد در میدان» و «کنش‌گری اندیشیده در امتناع از نزاع» مؤلفه‌های مقوم مداراجویی در اندیشه حافظ را تشکیل ‌داده‌اند. «خشونت‌پرهیزیِ نهادی»، «به‌رسمیت‌شناسی تفاوت و تکثر»، همزمان با «پاسداشت بنیادهای فطری و مشترکات فرهنگی‌ودینی»، «تثبیت نهادی سنت نقد و گفت‌وگو» و «تعمیق واژه‌گزینی در مواجهه تأملی و خشونت‌پرهیز با مضیقه‌ها، تعارضات و پیچیدگی‌های مندرج در زندگی روزمره» از دلالت‌های اساسی اندیشه مداراجوی حافظ در پیوند با امروزِ جامعه ایرانی هستند.