فصلنامه تحقیقات فرهنگی ایران

فصلنامه تحقیقات فرهنگی ایران

ارتباطات دیجیتال کودک: الگوهای جهانی در حوزۀ متناسب‌سازی سکوهای اجتماعی برای کودکان و نوجوانان

نوع مقاله : مقاله علمی پژوهشی

نویسندگان
1 استاد تمام ارتباطات، دانشکدۀ علوم اجتماعی، دانشگاه تهران، تهران، ایران
2 استاد تمام، گروه ارتباطات، دانشکدۀ علوم اجتماعی، دانشگاه تهران، تهران، ایران
3 دانشیار، گروه ارتباطات، دانشکدۀ علوم اجتماعی، دانشگاه تهران، تهران، ایران
4 دانشجوی دکتری، گروه ارتباطات، دانشکدۀ علوم اجتماعی، دانشگاه تهران، تهران، ایران
چکیده
گسترش فزاینده فناوری‌های دیجیتال و سکوهای اجتماعی، ضرورت بازاندیشی در طراحی محیط‌های آنلاین متناسب با نیازها و ویژگی‌های رشدی کودکان و نوجوانان را به مسئله‌ای جهانی تبدیل کرده است. اگرچه برخی رویکردها، فضای مجازی و ابزارهای هوشمند را عمدتاً از منظر تهدید و آسیب مورد توجه قرار داده‌اند، این پژوهش با اتخاذ نگاهی چندوجهی، فرصت‌محور و در عین حال آسیب‌زدا، به بررسی ضرورت متناسب‌سازی سکوهای اجتماعی و فضای مجازی می‌پردازد. پژوهش حاضر با رویکردی کیفی و با بهره‌گیری از دو تکنیک مصاحبه و مشاهده مشارکتی، دیدگاه‌ها، باورها، کنش‌ها و ترجیحات دوازده کاربر کودک و نوجوان ایرانی را بررسی کرده و ضمن تحلیل این داده‌ها، الگوهای شاخص متناسب‌سازی در سطوح جهانی و محلی، با تمرکز بر کشورهای بریتانیا و روسیه، را دسته‌بندی می‌کند. یافته‌ها پنج مضمون اصلی شامل «دسترس‌پذیری تسریع‌شده»، «سربه‌هوایی دیجیتال»، «ایمن‌انگاری فضای مجازی»، «انسان‌پنداری فناوری: دانای کل معتمد» و «بنیان‌های کودکانه، رجحان‌های بالغانه» را آشکار ساخت که اهمیت بازطراحی محیط‌های دیجیتال برای نسل کودک و نوجوان را نشان می‌دهد. همچنین سه الگوی اصلی در عرصه متناسب‌سازی شناسایی شد: «طراحی سکوهای اختصاصی»، «بهینه‌سازی سکوهای داخلی» و «تدوین قوانین سخت‌گیرانه و سیاست‌های تنظیم‌گری». نتایج پژوهش نشان می‌دهد که حکمرانی دیجیتال کودک‌محور نیازمند تلفیق حمایت، نوآوری و طراحی متناسب با تجربه زیسته کاربران کودک و نوجوان است.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

بیچرانلو، عبدالله (۱۳۹۱). توسعۀ سواد رسانه‌ای، مهم‌ترین راهبرد مخاطب‌محور پیش‌روی سازمان‌های فرهنگی و رسانه‌ای کشور. فصلنامۀ رسانه، 23(۱)، ۹۳-۱۰۸.
پایگاه خبری آفتاب (1401، شهریور23 ). افزایش جمعیت نوجوانان به ۱۱ میلیون نفر؛ هشدار درباره ترک تحصیل ۳۰ درصد دبیرستانی‌ها. بازیابی شده از   https://aftabnews.ir/003NMA 
پایگاه خبری فردا (1402، اردیبهشت 26). جدیدترین آمار از جمعیت ایران؛ چند درصد جمعیت کشور جوان هستند؟ بازیابی شده از   https://www.fardanews.com/fa/tiny/news-1221364
تقی‌زادگان، معصومه (1402). کودک و فضای مجازی: تحلیل میانجیگری والدین در استفاده کودکان از اینترنت. مطالعات فرهنگی و ارتباطات، (72)، 201–228.
حسنی‌راد، مرجان؛ رحمانی، نرگس؛ و ناظمی، مریم (1392). بررسی همایندی اعتیاد به اینترنت با اختلال کمبود توجّه–بیش‌فعالی و اختلال اضطراب اجتماعی در نوجوانان. پژوهش‌های کاربردی در علوم رفتاری، (18)، 95–110.
حسینی اکبرنژاد، هاله؛ و جواهری‌آراسته، محسن (1399). حمایت کیفری از کودکان در مقابل سوءاستفاده در فضای مجازی در قوانین ایران و انگلیس و اسناد بین‌المللی. پژوهش‌های حقوقی، (44)، 107–132.
خلیل‌پور چالکیاسری، عباس (1399). سیاست تقنینی حقوق کیفری ایران با رویکرد تأمین امنیت فضای مجازی مختص کودکان. قانون‌یـار، 4(14)، 325–340.
دانش، فرشته؛ محمدی، مسعود؛ نظیری، قاسم؛ و فتح، نجمه (1402). اثربخشی درمان مبتنی بر اصلاح تعامل والد–کودک بر خودکارآمدی و کاهش اعتیاد اینترنتی در کودکان 12–9 ساله. روان‌شناسی تحلیلی شناختی، (53)، 71–86.
دنیای اقتصاد (1404، مهر 9). ضریب نفوذ عجیب اینترنت همراه در ایران. بازیابی شده از  https://donya-e-eqtesad.com/fa/tiny/news-4216830
دهقان، رحیم؛ و نصیری، ولی‌الله (1394). اعتیاد اینترنتی و پیامدهای آن بر ابعاد مختلف تربیت. پژوهش‌نامه تربیت تبلیغی، 2(7)، 141–158.
راودراد، اعظم (1384). مسائل اجتماعی زنان در اینترنت. فصلنامۀ مطالعات فرهنگی و ارتباطات، 1(2)، 73-92.
ساعی، محمدحسین؛ و عابدی، حامد (1401). مطالعه تطبیقی اسناد، قوانین و مقررات مرتبط با حضور کودک در فضای مجازی در ایران، اتحادیۀ اروپا و ایالات متحده آمریکا. مطالعات میان‌رشته‌ای ارتباطات و رسانه، (18)، 91–134.
سپهرنیا، محیا ( 1403). میزان استفادۀ کودکان و نوجوانان ایرانی از شبکه‌های اجتماعی و راهکارهایی برای والدین. بازیابی شده از  https://thecsri.ir/article/4740
شیروانی، خدیجه؛ و عیسائی تفرشی، محمد (1404). حمایت از داده‌های شخصی کودکان در مقررات عمومی حفاظت از داده‌های اتحادیۀ اروپا و جای خالی آن در حقوق ایران. حقوق فناوری‌های نوین، (12)، 279–292.
عابدینی، سمیرا؛ و تقی‌لو، فرناز (1404). چگونه توانستم مشکل اعتیاد به بازی‌های اینترنتی و فضای مجازی را در دانش‌آموزان کاهش دهم؟ تحقیقات راهبردی در تعلیم و آموزش و پرورش، (56)، 591–602.
عاملی, سعیدرضا (1382الف). دو جهانی شدن‌ها و آیندۀ جهان. کتاب ماه علوم اجتماعی. 69 و 70، 15-28.
عاملی, سعیدرضا (1382ب). دو جهانی شدن‌ها و جامعۀ جهانی اضطراب. نامۀ علوم اجتماعی، 1(21)، 143-174.
عاملی، سعیدرضا (1386). دین مجازی؛ دوفضایی شدنِ محیطِ دینی و ارتباطات درون‌دینی و بین‌دینی. ایران. تهران: طرح آینده.
عاملی، سعیدرضا (1388). شبکه‌های علمی مجازی. ایران. تهران: پژوهشکده مطالعات فرهنگی و اجتماعی.
عاملی، سعیدرضا (۱۳۹۰الف). رویکرد دوفضایی به آسیب‌ها، جرائم، قوانین و سیاست‌های فضای مجازی. ایران. تهران: انتشارات امیرکبیر.
عاملی، سعیدرضا (۱۳۹۰ب). مطالعات جهانی شدن: دوفضایی‌شدن‌ها و دوجهانی‌شدن‌ها. ایران. تهران: سمت.
عاملی، سعیدرضا (1392). روش‌های تحقیق در مطالعات فرهنگی و رسانه. ایران. تهران: انتشارات دانشگاه تهران.
عباسی‌شوازی، محمدتقی؛ زادباقری، لیلا؛ احمدی، حبیب؛ و یاراحمدی، علی (۱۴۰۱). خانواده، نظارت و مخاطرات اینترنتی: مطالعه رابطه استراتژی‌های نظارتی والدین با میزان مواجهه نوجوانان با مخاطرات اینترنتی. مطالعات فرهنگی و ارتباطات، (68)، 41–11.
عزیزی، علیرضا (1403). محدودسازی ورود به فضای مجازی از سوی والدین از دیدگاه فقه و حقوق ایران با ملاحظه حقوق متعارف کودکان. عرشیان فارس، (9)، 3–25.
علی، شجاعت؛ و عرفانی، محمدنذیر (1397). آسیب‌شناسی فضای مجازی در تعلیم و تربیت کودکان. فصلنامۀ بین‌المللی میان‌رشته‌ای پیورلایف، (16)، 47–64.
غلامی، خلیل؛ و نصرتی، محمدصالح (1395). شناخت عوامل مرتبط با شیوه نظارت خانواده بر رفتار اینترنتی فرزندان. مشاوره و روان‌درمانی خانواده، 6(1)، 16–34.
مرکز آمار ایران. (بی تا). تعریف ضریب نفوذ اینترنت چیست. بازیابی شده از https://alnk.ir/rcr
مؤسسۀ لغت‌نامۀ دهخدا و مرکز بین‌المللی آموزش زبان فارسی (بی‌تا). مدخل سربه‌هوا.  بازیابی شده از https://dehkhoda.ut.ac.ir
نگهی، مرجان (1391). مقابله با هرزه نگاری کودکان: بررسی تطبیقی اسناد بین المللی و قوانین کیفری ایران. پژوهشنامه حقوق کیفری، 3(2)، 135-159.
Ameli, S. R., Ravadrad, A., Bicharanlou, A., & Mousavi Haghshenas, M. (2026). Child's digital communications: A study of the kidfluencer phenomenon in cyberspace, focusing on the YouTube platform and the unboxing genre. Journal of Cyberspace Studies, 10(2), 347–369. https://doi.org/10.22059/jcss.2026.408825.1220
Buckingham, D. (2008). Children and media: A cultural studies approach. In K. Drotner & S. Livingstone(Eds.), Handbook of children, media, and culture (pp. 219–236). London, UK: Sage. https://doi.org/10.11606/issn.1982-8160.v5i2p93-121
Burroughs, B., & Feller, G. (2021). The emergence and ethics of child-created content as media industries. In The Routledge Companion to Digital Media and Children, 217–225. Routledge. https://doi.org/10.4324/9781351004107-20
Burton, Patrick. & Byrne, Jasmina. (2017). Children as Internet Users: How Can Evidence Better Inform Policy Debat? Journal of Cyber Policy, 2 (1). 39–52. https://doi.org/10.1080/23738871.2017.1291698
Chassiakos,Y.R. & Radesky, J. (2016).”children and adolescents and digital media”. American Academy of Pediatrics, 1–18. https://doi.org/10.1542/peds.2016-2593
Deuze, M. (2012). Media life. Cambridge: Polity Press. https://doi.org/10.1177/0163443710386518
Hanna, T. (2021, February 16). Why an owned media strategy is critical in the kids space (and 3 tips to get started). https://www.superawesome.com/blog/owned-media-strategy-kids/
Hanna, T. (2023, February 22). A bittersweet announcement: It’s time to say goodbye to PopJam. https://is.gd/YYW4mV
Hmd. (2025, August 20). World-first new smartphone designed for children blocks nude content from the camera and across all apps. https://is.gd/yLuwns 
Holly, L., Wong, B. L. H., van Kessel, R., Awah, I., Agrawal, A., & Ndili, N. (2023). Optimising adolescent wellbeing in a digital age. BMJ: British Medical Journal, 380, e068279, 1–5. https://doi.org/10.1136/bmj-2021-068279
Izvestia. (2025, April 10). Children’s profile appeared in VK Video. https://en.iz.ru/en/1868383/2025-04-10/childrens-profile-appeared-vk-video
Izvestia. (2025, April 25). Views of children’s content in VK Video increased by more than 30 times. https://is.gd/4Ca85G
Jeffery, C. P. (2017). Too sexy too soon, or just another moral panic? Sexualization, children, and “technopanics” in the Australian media 2004–2015. Journal of Children and Media, 11(4), 366–380. https://doi.org/10.1080/14680777.2017.1367699
Livingstone, S., Ólafsson, k., Helsper, E., & Villanueva, F. (2017). “Maximizing opportunities and minimizing risks for children online: The role of digital skills in emerging strategies of parental mediation”. Journal of Communication, 1–24. https://doi.org/10.1111/jcom.12277
Marciales-Vivas, G. P., & Cabra, F. (2011). Internet and moral panic: A review of research about interaction of children and teenagers with new mass media. Universitas Psychologica. 10(3), 855–865. https://psycnet.apa.org/doi/10.1007/978-3-319-25552-1_7
Parentzone. (2025, December 16). What parents need to know about PopJam. https://is.gd/fR1sCu
Prensky, M. (2001). Digital Natives, Digital Immigrants, MCB University. 1–6. https://doi.org/10.1108/10748120110424816
SafeToNet. (n.d.). Our mission. Retrieved November 24, 2025, from https://safetonet.com/our-mission/
UK Legislation (2023). Online Safety Act 2023 (c. 50). https://www.legislation.gov.uk/ukpga/2023/50/contents/enacted
UNICEF. (n.d.). Child Rights Convention. Retrieved October 12, 2025, from https://www.unicef.org/child-rights-convention
VK Company (2025, April 24). Press release: Q1 2025 operating results. https://vk.company/en/press/releases/12005/
VK Company. (2025, August 13). Press release: Results for Q2 and H1 2025. https://vk.company/en/press/releases/12064/
Vodafone. (2025, August 20). The HMD Fuse protected with HarmBlock+. https://is.gd/HN7TCV
 
ارسال نظر در مورد این مقاله
نام را وارد کنید.
نشانی پست الکترونیکی را به درستی وارد کنید.
وابستگی سازمانی را به درستی وارد کنید.
توضیحات را وارد کنید (حداقل 50 حرف)
CAPTCHA Image
شناسه امنیتی را به درستی وارد کنید.

مقالات آماده انتشار، پذیرفته شده
انتشار آنلاین از 23 تیر 1405

  • تاریخ دریافت 10 بهمن 1404
  • تاریخ بازنگری 20 اردیبهشت 1405
  • تاریخ پذیرش 09 اردیبهشت 1405