این پژوهش کیفی با رویکرد مردم‌نگاری انتقادی، به واکاوی راهبردهای حافظه جمعی و هویت‌سازی مهاجران افغانستانی ساکن در شهرک قائم قم می‌پردازد. این مطالعه سه هدف اصلی را دنبال می‌کند: شناسایی الگوهای بازسازی حافظه جمعی، تحلیل تأثیر سیاست‌های مهاجرتی ایران بر هویت چندپاره، و واکاوی راهبردهای مقاومت فرهنگی در برابر فشار همگون‌سازی. داده‌ها از طریق مشاهده‌حین‌مشارکت طی سه ماه و مصاحبه‌های نیمه‌ساختاریافته عمیق با 22 شرکت‌کننده (16 مرد و 6 زن) با نمونه‌گیری هدفمند انتخاب شده بودند، گردآوری و با استفاده از تحلیل مضمون تحلیل شدند.یافته‌ها نشان می‌دهد که مهاجران در تقابل با «سیاست فراموشی ساختاری» ناشی از محدودیت‌های اقامتی، شغلی و آموزشی و همچنین تبعیض روزمره، از حافظه‌جمعی به‌مثابه منبعی برای مقاومت فرهنگی و بازآفرینی هویت خویش بهره می‌جویند. این مقاومت نه در قالب کنش‌های آشکار، بلکه از طریق «زیبایی‌شناسی مقاومت» در زندگی روزمره متجلی می‌شود. شش کهن‌الگوی روایی شامل «روایت زخم»، «وانهادگی»، «گذر از برزخ»، «غربت‌گزینی»، «پایداری» و «میهن‌سازی خیالی» شناسایی شد که نقشه حافظه‌جمعی این جامعه را تشکیل می‌دهند. راهبردهای مقاومت در عرصه‌هایی مانند حفظ زبان در فضای خصوصی، آشپزی به مثابه کردار حافظه حسی، برگزاری آیین‌ها، تاریخ‌نگاری شفاهی، خلق فضاهای سوم (مانند رستوران‌ها) و استفاده از فضای مجازی برای بازنمایی هویت مشاهده شد.در نتیجه‌گیری، پژوهش نشان می‌دهد که حافظه برای مهاجران، علاوه بر ابزار یادآوری، سامانه‌ای وجودی و «عملی امیدبخش» برای ساختن آینده‌ای معنادار در حاشیه است. این مطالعه بر ضرورت گذار سیاست‌های مهاجرتی از منطق انکار به رسمیت‌شناسی، بازاندیشی در نظام آموزشی برای گنجاندن روایت‌های چندصدایی، و حمایت از فضاهای سوم فرهنگی تأکید می‌ورزد.