فصلنامه تحقیقات فرهنگی ایران

فصلنامه تحقیقات فرهنگی ایران

بازآرایی سیاست‌گذاری علم و فناوری ایران بر پایه مدل سه‌گانه امنیت، توسعه و نفوذ: با تأکید بر دیپلماسی علم و فناوری

نوع مقاله : مقاله علمی پژوهشی

نویسندگان
1 رئیس سابق مرکز ملی فضای مجازی، تهران، ایران
2 دانشگاه تهران
10.22035/jicr.2027.3673.3876
چکیده
در نظم نوظهور بین‌المللی، علم و فناوری از جایگاه ابزارهای توسعه اقتصادی فراتر رفته و به یکی از عرصه‌های اصلی منازعه قدرت، شکل‌دهی به نظم جهانی و بازآرایی ژئوپلیتیکی تبدیل شده‌اند. در چنین شرایطی، مرز میان «سیاست علم» و «سیاست امنیت» بیش از پیش درهم‌تنیده شده و فناوری به یکی از زبان‌های اصلی سیاست قدرت تبدیل شده است. این پژوهش در پی پاسخ به این پرسش است که سیاست‌گذاری علم و فناوری جمهوری اسلامی ایران چگونه می‌تواند در پرتو منازعه ترکیبی جهانی و فشارهای ناشی از تحریم‌ها، با تأکید بر دیپلماسی علم و دیپلماسی فناوری، بازطراحی شود. پژوهش حاضر با رویکردی تطبیقی ـ تفسیری انجام شده است. در این چارچوب، چهار الگوی ملی در ایالات متحده، چین، فدراسیون روسیه و اسرائیل از منظر سه مؤلفه «امنیت، توسعه و نفوذ» بازخوانی شده و در پیوند با ادبیات نظری دیپلماسی علم و دیپلماسی فناوری، چارچوبی با عنوان «مدل تعادلی سه‌گانه راهبردی» صورت‌بندی شده است. یافته‌ها نشان می‌دهد که سیاست‌گذاری علم و فناوری ایران طی دو دهه گذشته در حوزه «فناوری برای بقا» دستاوردهایی داشته، اما در زمینه «فناوری برای رفاه» با عقب‌ماندگی مواجه بوده است. این وضعیت به شکل‌گیری شکافی ساختاری میان امنیت، توسعه و جامعه انجامیده است که می‌توان آن را در چارچوب سه‌گانه «امنیت، توسعه و نفوذ» بازتعریف و تحلیل کرد. بر اساس یافته‌های پژوهش، یک چارچوب پنج‌مرحله‌ای برای دیپلماسی فناوری ایران، شامل «شناسایی، صورت‌بندی، شبکه‌سازی، اجرا و ارزیابی»، پیشنهاد می‌شود. بر این اساس، گذار از منطق «نوآوری محصور» به «نوآوری راهبردی» مستلزم پیوند میان ساختار حکمرانی علم و فناوری و دیپلماسی علم و دیپلماسی فناوری در چارچوب سه‌گانه تعادلی است؛ به‌گونه‌ای که ایران بتواند از جایگاه مصرف‌کننده نظم فناورانه جهانی به جایگاهی فعال‌تر در طراحی نظم فناورانه منطقه‌ای و مشارکت در شبکه‌های جنوب جهانی حرکت کند.

کلیدواژه‌ها
موضوعات

بشیر، حسن؛ حسینی، سیدجواد؛ و اسماعیلی‌طبا، سیدمرتضی (1404). مرور نظام‌مند پژوهش‌های حوزه دیپلماسی علم و فناوری در راستای برندسازی (با تأکید بر پژوهش‌های انجام شده در نشریه‌های جمهوری اسلامی ایران). پژوهشنامه دیپلماسی فرهنگی، 2(4)، ۱۶۵–۲۰۲.
باغبان، مهدی؛ و سنایی، اردشیر (1403). تبیین رویکردهای دیپلماسی علم و فناوری جمهوری اسلامی ایران. سیاستنامه علم و فناوری، ۱۴ (۲)، ۴۴–۵۸.
مقیمی، طلیعه؛ آراسته، حمیدرضا؛ و محمدخانی، کامران (1395). مدلپیشبرد دیپلماسی علم و فناوری در کشور از زاویه مطالعات میان‌رشته‌ای نظام‌های آموزش عالی و سیاست خارجی؛ مورد مطالعه دانشگاه خواجه نصیرالدین طوسی. فصلنامه مطالعات میان‌رشته‌ای در علوم انسانی، 8(4)، 195-224. https://doi.org/10.22035/isih.2016.232
قدیمی، اکرم (1396). کارکرددیپلماسی علم و فناوری در جمهوری اسلامی ایران و ایالات متحده آمریکا. فصلنامه سیاست، 47(1)، 139-157.
داودی، علی‌اصغر (1393). دیپلماسی علم و فناوری ایران در افغانستان: فرصت‌ها و چالش‌ها. پژوهش‌های راهبردی سیاست. 3(11)، 103-127.
American Association for the Advancement of Science (AAAS) & The Royal Society. (2010). New frontiers in science diplomacy: Navigating the changing balance of power. The Royal Society, Science Policy Centre.
American Association for the Advancement of Science (AAAS) & The Royal Society. (2025). Science diplomacy in an era of disruption. The Royal Society, Science Policy Centre.
Bar-Ilan University. (2025). [Article 580836]. https://www.biu.ac.il/en/article/580836
Bjola, C., & Kornprobst, M. (2025). Studying tech diplomacy: Introduction to the special issue on tech diplomacy. Global Policy, 16(1), 1–8.
DARPA. (2024). DARPA brings next-gen US microelectronics manufacturing closer to reality. https://www.darpa.mil/news/2024/next-gen-microelectronics-manufacturing
DiploFoundation. (2024). Technology and diplomacy. https://www.diplomacy.edu/technology-and-diplomacy/
Flink, T., & Schreiterer, U. (2010). Science diplomacy at the intersection of S&T policies and foreign affairs: Toward a typology of national approaches. Science and Public Policy, 37(9), 665–677.
Floridi, L. (2021). The European legislation on AI: A brief analysis of its philosophical approach. Philosophy & Technology, 34(2), 215–222.
Huang, Y., & Xiang, M. (2025). China's strategic approach to tech diplomacy in a time of global uncertainty. Global Policy, 16(1).
Huang, Z. A., & Meng, X. (2025). China’s Strategic Approach to Tech Diplomacy in a Time of Global Uncertainty. Global Policy
Institut Français des Relations Internationales (Ifri). (2024). Groundbreaking chip sovereignty: Europe's strategic push in the semiconductor race. Ifri.
Kania, E. B., & Laskai, L. (2021). Myths and realities of China's military-civil fusion strategy. Center for a New American Security.
Knight, J. (2022). Knowledge Diplomacy in International Relations and Higher Education. Springer.
Lundvall, B. A. (Ed.). (1992). National systems of innovation: Towards a theory of innovation and interactive learning. Pinter.
McFaul, C., Bresnick, S., & Chou, D. (2025). Pulling back the curtain on China's military-civil fusion. Center for Security and Emerging Technology.
National Institute of Standards and Technology (NIST). (2024). CHIPS for America: Federal programs supporting the U.S. semiconductor supply chain and workforce.
Nature Editorial. (2023, October 24). China's Belt and Road Initiative is boosting science—the West must engage, not withdraw. Nature, 622.
Nature Editorial. (2024). Iran's election is an opportunity for Western nations to revive science diplomacy. Nature, 631.
Nedopil, C. (2025). China Belt and Road Initiative (BRI) investment report 2024. Green Finance & Development Center.
Organisation for Economic Co-operation and Development (OECD). (2024a). AI, data governance and privacy. OECD Publishing.
Organisation for Economic Co-operation and Development (OECD). (2024b). Updated AI principles. OECD Publishing. https://www.oecd.org/en/topics/ai-principles.html
Pinch, T. J., & Bijker, W. E. (1987). The social construction of facts and artifacts: Or how the sociology of science and the sociology of technology might benefit each other. In W. E. Bijker, T. P. Hughes, & T. J. Pinch (Eds.), The social construction of technological systems: New directions in the sociology and history of technology (pp. 17–50). MIT Press.
Rahimi, F., Zarif, M. J., & Talebi Bezmin Abadi, A. (2025). Reviving Iran's science diplomacy: New horizons opened by President Pezeshkian. Archives of Iranian Medicine, 28(1), 61–62.
Shivakumar, S., Wessner, C., & Howell, T. (2024). A world of CHIPS acts: The future of U.S.–EU semiconductor collaboration. Center for Strategic and International Studies.
Startup Nation Central. (2025). 2025 Israeli defense tech landscape map. Updated February 10, 2026.
SWJ Staff, Institute for the Study of War (ISW). (2025). A primer on Russian cognitive warfare. Small Wars Journal.
The Wire China (2024, September 22). China's military-civil defusion. The Wire China. https://www.thewirechina.com/2024/09/22/chinas-military-civil-defusion/
United States Department of State (2024). United States International Cyberspace and Digital Policy Strategy: Building Digital Solidarity. Washington, DC.
Wallner, C., Copeland, S., & Giustozzi, A. (2025). Russia, AI and the future of disinformation warfare. Royal United Services Institute (RUSI).
World Intellectual Property Organization (WIPO) (2024). Global Innovation Index 2024 – Science and Technology Clusters.
ارسال نظر در مورد این مقاله
نام را وارد کنید.
نشانی پست الکترونیکی را به درستی وارد کنید.
وابستگی سازمانی را به درستی وارد کنید.
توضیحات را وارد کنید (حداقل 50 حرف)
CAPTCHA Image
شناسه امنیتی را به درستی وارد کنید.

مقالات آماده انتشار، پذیرفته شده
انتشار آنلاین از 01 دی 1405

  • تاریخ دریافت 19 اردیبهشت 1405
  • تاریخ بازنگری 01 مرداد 1405
  • تاریخ پذیرش 17 مرداد 1405