فصلنامه تحقیقات فرهنگی ایران

فصلنامه تحقیقات فرهنگی ایران

فرهنگ صلح از منظر جریان اندیشه‌ای صلح‌گرا در ایران

نوع مقاله : مقاله علمی پژوهشی

نویسندگان
محمدجواد ظریف 1
رحمان محمدزاده 2
1 دانشیار، دانشکده مطالعات جهان، دانشگاه تهران، تهران، ایران
2 دانشجوی دکتری ایرانشناسی، دانشکده مطالعات جهان، دانشگاه تهران، تهران، ایران
10.22035/jicr.2026.3444.3687
چکیده
این مقاله، با به‌کارگیری چارچوب نظری و روش «لایه‌ای در اندیشه‌پژوهی» به تحلیل ابعاد فرهنگ صلح از منظر جریان فکری صلح‌گرا در ایران دوران جمهوری اسلامی‌‌می‌پردازد. با تمرکز بر رویکرد فرهنگی به‌عنوان ‌یکی از خرده‌جریان‌های ‌این گفتمان، پژوهش در سه مرحله انجام شده است: 1) پیشااندیشه‌شناسی؛ تعیین سطح توصیف و تحلیل؛ 2) اندیشمندشناسی؛ شناسایی ۱۱ متفکر شاخص شامل بازرگان، داوری اردکانی، سروش، کدیور، ملکیان، مصلح، فراستخواه، علیخانی، امیرمحلاتی، مقصودی و منصورنژاد بر اساس شاخص‌های کیفی نظام‌مند فکری و کمی‌آثار منتشرشده؛ 3) اندیشه‌شناسی؛ تحلیل محتوای کیفی آثار. یافته‌ها نشان‌دهنده وجود زمینه‌های سیاسی-اجتماعی شکل‌دهنده فضای ناصلح، از جمله جنگ‌ ایران و عراق، تضادهای ‌ایدئولوژیک، و دوگانگی‌های گفتمانی بود. در مسئله‌شناسی فرهنگی، 9 چالش کلیدی شامل: نفوذ تمدن خشونت‌زای غرب، موانع گفت‌وگوی تمدن‌ها، فرهنگ سیاسی خشونت‌زا، آفات مطالعات قومی، مدرنیزاسیون ضدفرهنگی، نادیده‌گیری سازه‌های فکری بومی، ایدئولوژی‌های خشونت‌زا، رسوخ فرهنگ چپ مارکسیستی و خشونت جاهلی شناسایی شد. راهکارهای پیشنهادی متفکران در 7 محور دسته‌بندی شد: تحول فرهنگ سیاسی نخبگان، تلفیق فرهنگ صلح با توسعه پایدار، ترویج گفت‌وگوی بین‌فرهنگی، به‌کارگیری اندیشه عدم خشونت، آموزش صلح‌میان‌فرهنگی، تولید الهیات صلح مبتنی بر منابع دینی، و احیای مکتب‌ایرانی صلح. پژوهش بر ضرورت شبکه‌سازی نهادهای فرهنگی و اصلاح برنامه‌های آموزشی به‌عنوان پیش‌شرط نهادینه‌سازی فرهنگ صلح تأکید می‌کند.

کلیدواژه‌ها
فرهنگ صلح
جریان اندیشه‌ای صلح‌گرا
ایران

موضوعات

اباذری، یوسف؛ و روزخوش، محمد (1396). چپ اسلامی‌و توسعه لیبرالی درایران؛ مورد مطالعه، سازمان مجاهدین انقلاب اسلامی. فصلنامه مطالعات و تحقیقات اجتماعی درایران، 6(1)، 66-41. doi: 10.22059/jisr.2017.61830
آرایش، حسن، منصوری، مهران، و رحیمی‌عماد، سیدرضا (1401). نظریه جنگ عادلانه، اسلام و صلح. مجله پژوهش و مطالعات علوم اسلامی، 4(36)، 103-93.
اسدی، حسن؛ شمشیری، بابک؛‌ یوسفی، حمیدرضا؛ و کریمی، محمدحسن (1398). ویژگی‌های برنامه درسی صلح محور بر اساس آموزه‌های فلسفه‌میان فرهنگی. مجله پژوهش‌های برنامه درسی، 9(2)، 138-104. doi:10.22099/jcr.2019.5231
اسدی، حسن؛ و شمشیری، بابک (1399). آموزش صلح با رویکرد میان فرهنگی. تهران: انتشارات منشور صلح.
اسلامی، روح‌الله (1395). پدیدارشناسی صلح در اندیشه انقلاب اسلامی‌ایران. فصلنامه اندیشه سیاسی در اسلام، 3(9)، 8-34.
اسلامی‌ندوشن، محمدعلی (مهر 1387). اهمیت گفت‌وگوی فرهنگ‌ها و تمدن‌ها. مجله آئین، 16، 56-54.
اعوانی، غلامرضا (1402). فروغ حکمت: نقد وبررسی سیر تفکر غرب از دیدگاه اسلامی. تهران: انتشارات پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.
امیدوار، حسن؛ میرزایی، خلیل؛ و شکربیگی، عالیه (1397). نقش فرهنگ صلح و متغیرهای مربوط به آزمودنی (زمینه‌ای) بر خشونت خانگی درمیان خانواده‌های دانشجویان تهرانی دانشگاه آزاد اسلامی‌واحد رودهن. دوفصلنامه علمی‌تخصصی جامعه‌پژوهی فرهنگی، 9(1)، 71-49.
امیرمحلاتی، محمدجعفر (1400 ب). دوستی به مثابه جهان بینی؛ نگرشی نوین به مقوله دوستی در تمدن اسلامی‌و سیاست جهانی، تهران: انتشارات هرمس. (تاریخ اصل اثر 2021)
امیرمحلاتی، محمدجعفر (1400الف). سعدی و دوستی، در: محمدجعفر امیرمحلاتی، هزینه‌های نجومی‌نادوستی. تهران: انتشارات پندار تابان.
اینگلهارت، رونالد؛ نوریس، پیپا (1396). مقدس و عرفی: دین و سیاست در جهان (ترجمه مریم وتر). تهران: انتشارات کویر.
بازرگان، مهدی (1363). انقلاب‌ ایران در دو حرکت. تهران: انتشارات مهدی بازرگان.
بازرگان، مهدی (1389). بازیابی ارزش‌ها (ج 1 و 2). تهران: بنیاد فرهنگی مهندس مهدی بازرگان.
باقری، خسرو (1402). سنت‌گرایی تحولی؛ نگاهی به صلح از منظر فلسفه تعلیم و تربیت. در نعمت‌الله فاضلی، صلح‌ ایرانی (صص 178-155). تهران: انتشارات همرخ.
بحرانی، مرتضی؛ و علوی‌پور، سیدمحسن (1396). دوستی در سنت فلسفه سیاسی اسلامی. حکمت معاصر، 8(1)، 54-29، doi: 10.30465/cw.2017.2709.
برخورداری، یاسر (1399). کاربست راهبرد مدارای سیاسی در الگوی حکمرانی نظام جمهوری اسلامی‌ایران از دیدگاه شهید مطهری. فصلنامه علمی ‌راهبرد، 29(2)، 31-55.
برگس، هیدی؛ برگس، گای. ام (1390). دانشنامه حل‌وفصل منازعه (ترجمه محمدجعفر جوادی ارجمند و سکینه ببری گنبد). تهران: انتشارات دانشگاه تهران.
بنی‌صدر، سیدابوالحسن (1380). خاطرات ابوالحسن بنی‌صدر: اولین رئیس جمهورایران (به کوشش حمید احمدی). برلین: چاپ انتشارات انقلاب اسلامی.
پایا، علی (1378). نسبی‌گرایی معرفتی و خشونت‌ورزی در صحنه عمل اجتماعی. ماهنامه کیان، 9(47)، 36-39.
جعفری، علی‌اکبر؛ پاینده، عظیمه (1395). نقش صلح و همزیستی مسالمت‌آمیز در بازآفرینی حرکت احیاگرانه اسلامی‌با تکیه بر نظرات امام خمینی (ره)، فصلنامه ژرفاپژوه، 8 و 9، 151-169.
جهانبگلو، رامین (1382). گاندی و ریشه‌های فلسفی عدم خشونت (ترجمه‌ هادی اسماعیل‌زاده)، تهران: نشرنی.
حاتمی، مهتاب؛ و شهرابی عامری، محسن (1401). کاوشی در مفاهیم فرهنگ صلح و طراحی الگوی مفهومی‌: روش کیفی. جامعه، فرهنگ، رسانه، 11(45)، 255-239.
حاجی‌یوسفی، امیرمحمد (1389). ریشه‌های سیاست خارجی تعاملی- تقابلی‌ایران در دوره ریاست جمهوری دکتر احمدی‌نژاد. فصلنامه علمی‌رهیافت‌های سیاسی و بین‌المللی، 22، 132-109.
حق‌گو، جواد؛ و شکوهی، سعید (1399). دوگانه صلح و عدالت در اندیشه رهبران انقلاب اسلامی‌ و نئوگرامیشن‌های روابط بین‌الملل. دوفصلنامه سیاست اسلامی، 8(17)، 317-346.
خانیکی، هادی (1387). در جهان گفت‌وگو؛ بررسی تحولات گفتمانی در پایان قرن بیستم. تهران: انتشارات هرمس.
خرمشاد، محمدباقر؛ جمالی، جواد (1397). امر سیاسی و گفتمان‌های سیاسی درایران بعد از انقلاب اسلامی‌(1392-1357). فصلنامه علمی‌مطالعات انقلاب اسلامی، 15(54)، 184-165،
داوری اردکانی، رضا (1385). فلسفه، سیاست و خشونت. تهران: انتشارات هرمس.
داوری، اردکانی، رضا و همکاران (1384). سیاست و گفت‌وگوی تمدن‌ها. مجله نامه فرهنگ، 56، 55-32.
دستوری، مژگان (1399). فرهنگ صلح از روان تا جهان، تهران: انتشارات منشور صلح.
دلاوری، ابوالفضل؛ کاظمی، عباس؛ و نازاریان، سیدمحمد وهاب (1399). زندگی روزمره و منازعهٔ سیاسی در ایران پس از انقلاب اسلامی؛ از 22 بهمن 1357 تا 30 خرداد 1360. پژوهشنامه علوم سیاسی، 15(4)، 97-142. doi: 10.22034/ipsa.2020.419
دهقانی فیروزآبادی، سیدجلال؛ و روحی، مهدی (1397). نسبت استکبارستیزی با صلح و مذاکره در منابع سیاست خارجی جمهوری اسلامی‌ایران، فصلنامه اندیشه سیاسی در اسلام، 5(15)، 80-57.
دیداری، اکرم (1380). رسانه‌ها، پیشگامان استقرار جامعه مدنی و منادیان فرهنگ صلح و دموکراسی (گزارشی از کارگاه منطقه‌ای «رسانه‌ها و جامعه مدنی» ویژه مناطق آسیا، اقیانوسیه و عرب نشین. فصلنامه ‌رسانه، 12(4)، 81-74.
رضاپور قوشچی، محمد؛ و مقصودی، مجتبی (1397). امکان یا امتناع مصالحه در فرهنگ سیاسی و گفتمان‌های رسمی‌جمهوری اسلامی‌ایران. فصلنامه مطالعات فرهنگی و ارتباطات، 14(53)، 41-72.
رضاپور قوشچی، محمد؛ و مقصودی، مجتبی (1398). تحلیل الگو و سازوکارهای مصالحه سیاسی در ایران پس از انقلاب اسلامی: (گذار از خصومت به رقابت. جستارهای سیاسی معاصر، 10(2)، 51-74. doi: 10.30465/cps.2019.4346
رفیع، حسین؛ عباس‌زاده مرزبالی، عباس؛ و قهرمان، میثم (1397). فرهنگ سیاسی؛ یک بررسی مفهومی‌و نظری. فصلنامه سیاست ، 5(17)، 41-23.
سروش، عبدالکریم (1372 الف). جامعه پیامبرپسند. ماهنامه کیان، 3(17)، 21-14.
سروش، عبدالکریم (1372 ب). فربه‌تر از ایدئولوژی. ماهنامه کیان، 14، 20-2.
سریع‌القلم، محمود (1377). مبانی عشیره‌ای فرهنگ سیاسی‌ایران. مجله اطلاعات سیاسی- اقتصادی، 136و135، 43-34.
سریع‌القلم، محمود (1381). عقلانیت و آینده توسعه‌یافتگی ‌ایران. تهران: مرکز پژوهش‌های علمی‌و استراتژیک خاورمیانه.
سریع‌القلم، محمود (1384). ایران و جهانی‌شدن؛ چالش‌ها و راه‌حل‌ها. تهران: مرکز تحقیقات استراتژیک.
سریع‌القلم، محمود (1393). فرهنگ سیاسی‌ایران. تهران: انتشارات فرزان‌روز.
السّید، رضوان؛ و مرادی، مجید (1385). فرهنگ اسلامی‌و فرهنگ صلح. علوم سیاسی، 9(34)، 130-111.
شادلو، عباس (1386). جستاری تاریخی پیرامون تکثرگرایی در جریان اسلامی‌و پیدایش جریان راست و چپ مذهبی: تهران: انتشارات وزرا.
شاکر، علی؛ و خانیکی، هادی (1398). روزنامه‌نگاری صلح و ارزش‌های خبری آن در ایران؛ نحوه انعکاس اخبار حمله نیروهای ائتلاف به عراق در 6 روزنامه سراسری کشور (کیهان، رسالت، اطلاعات، همشهری، اعتماد و یاس‌نو). فصلنامه علمی‌مطالعات فرهنگ – ارتباطات، 20(47)، 7-34. doi: 10.22083/jccs.2019.101481.2274
شمشیری، بابک؛ و اسدی، حسن (1398). ضرورت بازاندیشی در برنامه‌های آموزش صلح؛ بارویکردی‌میان فرهنگی. فصلنامه آموزش‌پژوهی نوین، 5(20)، 71-55،
الصباغ، بسام (1386). فرهنگ صلح و هم‌زیستی. فصلنامه اندیشه تقریب، 3(10)، 102-81.
علوی‌پور، سیدمحسن (1399). دوستی در اندیشه سیاسی و روان‌درمانی. دوفصلنامه تخصصیپژوهش سیاست نظری، 5(3)، 76-47.
علیخانی، علی‌اکبر (1389). اخلاق دشمنی در اندیشه سیاسی اسلام. پژوهشنامه علوم سیاسی، 5(4)، 96-104.
علیخانی، علی‌اکبر (1393). اسلام و همزیستی مسالمت‌آمیز؛ چالش جهان مدرن برای زندگی؛ چالش‌ها و راهبردها. تهران: نشر به آفرین.
علیخانی، علی‌اکبر (1401). روش لایه‌ای در اندیشه‌پژوهی. تهران: نشر نگاه معاصر.
علیخانی، علی‌اکبر (1402). تحقق صلح‌ایرانی-اسلامی؛ از ایده آل تا واقعیت. در نعمت‌الله فاضلی (به‌اهتمام)، صلح‌ ایرانی (صص 264-255). تهران: انتشارات همرخ.
علیخانی، علی‌اکبر (1403 الف). غیریت‌سازی و صلح‌ستیزی در فرهنگ سیاسی‌ایران امروز. نشریه نیم‌روز، 61و62، 34-35.
علیخانی، علی‌اکبر (1403ب). چالش‌ها و موانع نظریه‌پردازی ‌میان‌رشته‌ای در ایران. فصلنامه مطالعات میان‌رشته‌ای در علوم انسانی، 16(3)، 28-5.  doi: 10.22035/isih.2024.5302.5024
فاضلی، نعمت‌الله (1402). صلح به مثابه امید، در نعمت‌الله فاضلی (به اهتمام)، صلح‌ ایرانی (صص 74-9)، تهران: انتشارات همرخ.
فراستخواه، مقصود (1388). فهم صلح‌آمیز و فهم خشونت‌آمیز از دین. مجله‌آیین، 22 و 23، 67-64.
فراستخواه، مقصود (1401). کنشگران مرزی: صد سال نخست از نسل شوشتری (1170 ش) تا نسل فروغی (1270 ش)، تهران: انتشارات گام نو .
فراستخواه، مقصود (1402). تأملی در باب شرایط امکان صلح، در: نعمت‌الله فاضلی (به‌اهتمام)، صلح‌ ایرانی (صص 291-277). تهران: انتشارات همرخ.
فراستخواه، مقصود (1403). سیاست‌ورزی صلح‌آمیز ایرانی از منظر کنشگری مرزی. نشریه نیم‌روز، 62و61، 33.
فوزی، یحیی (1390). ابعاد، روند و عوامل مؤثر بر تحولات سیاسی درایران بعد از انقلاب اسلامی. فصلنامه سیاست، 41(4)، 204-193.
فوزی، یحیی (1396). بنیان‌های صلح و همزیستی در اندیشه اسلامی‌با تأکید بر دیدگاه امام خمینی (ره)، اندیشه سیاسی در اسلام، 4(11)، 7-29.
فیوضات، ابراهیم، تسلیمی‌تهرانی، رضا و دادگر، علی (1388). گاندی، عدم خشونت و جنبش‌های اجتماعی، مجله جامعه‌شناسی‌ایران، 10(3)، صص 141-160.
قزلسفلی، محمدتقی (1396). صلح پایدار در جهان متکثر. مجله علوم سیاسی، 20(78)، 89-107. doi:10.22081/psq.2017.64375
قنبرلو، عبدالله (1396). ریشه‌های بازتولید مخاصمه‌ایران و امریکا پس از توافق هسته‌ای. جستارهای سیاسی معاصر، 8(2)، 72-49. doi: 10.30465/cps.2017.2804
کدیور، محسن (1379). دغدغه‌های حکومت دینی، تهران: نشرنی.
کریمی، سمیه، موسوی، اعظم، و مشیری، ژیلا (1396). نوروز، تنوع فرهنگی و فرهنگ صلح: مجموعه مقالات همایش ملی نوروز، میراث صلح، تهران: پژوهشگاه‌میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری.
کوه‌گرد، میثم؛ شمشیری، بابک (1395). صلح آموزی با اتکاء به مبانی فلسفی عرفان اسلامی؛ دلالت‌ها برای مدیران آموزشی. دوماهنامه رهیافتی نو در مدیریت آموزشی، 7(26)، 38-18.
گودرزی، مهناز، کفاش نیری، محمد (1398). جهانی‌شدن حقوق بشر: فرهنگ صلح و روابط بین‌الملل. دوفصلنامه حقوق بشر، 14(1)، 42-19. doi: 10.22096/hr.2018.95128.1080
مختاری، محمد (1377). تمرین مدارا. تهران: انتشارات ویستار.
مرزوقی، رحمت‌الله؛ محمدی، مهدی؛ شمشیری، بابک؛ و دادگر، همایون (1396). تدوین برنامه درسی صلح در آموزش عالی؛‌ یک مطالعه کیفی. دوماهنامه راهبردهای آموزش در علوم پزشکی، 10(5)، 396-384.
مستقیمی، بهرام (1383). گفت‌وگوی تمدن‌ها: مبانی مفهومی ‌و نظری. تهران: انتشارات دانشگاه تهران.
مسرّت، محسن (1383). فرهنگ دموکراسی: گذار از جامعه دوقطبی – انحصارطلبی به جامعه دموکراسی – مدنی. مجله آیین، 2، 61-55.
مشیرزاده، حمیرا (1397). از گفتمان انقلاب اسلامی‌تا گفتمان سیاست خارجی جمهوری اسلامی. فصلنامه سیاست خارجی، 32(4)، 64-43.
مصلح، علی‌اصغر (1393). فلسفه‌میان فرهنگی و عالم معاصر. تهران: انتشارات حکمت.
مصلح، علی‌اصغر (1397). با دیگری: پژوهشی در تفکرمیان فرهنگی و آیین گفت‌وگو. تهران: نشرعلمی.
مقدم نواختی، امین (1384). گفت‌وگوی تمدن‌ها: دیدگاه‌های جهانی. تهران: انتشارات دانشگاه تهران.
مقصودی، مجتبی (1401). بررسی انتقادی مطالعات قومی‌از منظر صلح. فصلنامه مطالعات ملی، 23(89). 97-81. doi: 10.22034/rjnsq.2022.324534.1353
مقصودی، مجتبی (1402). نهاد دولت و مسئولیت گسترش ناصلح در ایران. در نعمت‌الله فاضلی، صلح ایرانی (صص152-135). تهران: انتشارات همرخ.
مقصودی، مجتبی؛ راهبر، اهورا (1394). نگرش انتقادی از درون به اصلاح‌طلبی در جمهوری اسلامی‌ایران؛ درس‌هایی برای مصالحه. پژوهشنامه علوم سیاسی، 11(1)، 238-213.  
ملکیان، مصطفی (1402). صلح از مدرسه ‌می‌آید. در نعمت‌الله فاضلی (به اهتمام)، صلح ‌ایرانی (صص 307-299). تهران: انتشارات همرخ.
منصورنژاد، محمد (1402). صلح‌ایرانی از منظر دینی. در: نعمت‌ الله فاضلی (به‌اهتمام)، صلح‌ ایرانی (صص 324-309). انتشارات همرخ.
منوچهری، عباس (1384). گفت‌وگوی تمدن‌ها و صلح جهانی. مجله نامه فرهنگ، 56، 83-73.
میر، محمد؛ و شمشیری، بابک (1396). بررسی تربیت دینی صلح محور مبتنی بر کثرت‌گرایی دینی عرفانی. مجله ادیان و عرفان، 50(1)، 170-147.  doi:10.22059/jrm.2018.213335.629613
میرکوشش، امیر هوشنگ؛ نوری صفا، شهرزاد (1392). هستی‌شناسی صلح بین‌الملل در بستر فرهنگ مدارا و صلح‌ایرانی. فصلنامه راهبرد، 22(3)، 32-7.   dor: 20.1001.1.10283102.1392.22.3.1.4
نبوی، سیدعبدالامیر؛ رحیمی، مریم (1395). تغییر فرهنگ سیاسی شبه‌مدرن و تحولات خاورمیانه عربی؛ مخاطرات پیش‌رو: مطالعه موردی مصر. پژوهش‌های راهبردی سیاست، 5(19)، 216-187. doi:10.22054/qpss.2017.7189
نوری، مختار (1402). مسائل قومی- هویتی و صلح در ایران امروز. در نعمت‌الله فاضلی (به اهتمام)، صلح‌ ایرانی (صص 509-483). تهران: انتشارات همرخ.
همتی، ایرج؛ و دلاوری، ابوالفضل (1394). استراتژی جنگ و رفتار سیاست خارجی: درآمدی بر تبیین فرایند و فرجام جنگ ایران و عراق. پژوهشنامه علوم سیاسی، 10(3)، 265-235.
Alikhani, A. (2022). Islam and the Nature of Endless Violence in the Middle East, PRIME, International Peace Research Institute Meigi Gakuin University, Japan, 45, 117-129.
Alikhani, A. (2024). The Peaceful Foundations of Islam's View on Other Religions. Spektrum Iran, 37(2), 25-46. doi:10.22034/spektrum.2025.489296.1008
Ercoskun, B. (2021). On Gultung’s approach to peace studies. Lectio socialis, 5(1). 1-7.
Gultung, J. V. (1966). Violence, peace and peace research. Journal of Peace Research, 6(3), 167-191.
Mohammadzadeh, R., & Zarif. M. J. (2024). Religious Peace-Oriented Thoughts in Today's Iran. Spektrum Iran, 37(2), 47-81. doi: 10.22034/spektrum.2025.497362.1018
 
ارسال نظر در مورد این مقاله
نام را وارد کنید.
نشانی پست الکترونیکی را به درستی وارد کنید.
وابستگی سازمانی را به درستی وارد کنید.
توضیحات را وارد کنید (حداقل 50 حرف)
CAPTCHA Image
شناسه امنیتی را به درستی وارد کنید.

XML
اصل مقاله 3.31 M
فایل‌های تکمیلی/اضافی
Attachment.pdf

  • تاریخ دریافت 16 بهمن 1403
  • تاریخ بازنگری 13 تیر 1404
  • تاریخ پذیرش 18 مرداد 1404