فصلنامه تحقیقات فرهنگی ایران

فصلنامه تحقیقات فرهنگی ایران

برآمدن گفتمان خلقیاتی-‌توسعه‌گرا در ایران پس از انقلاب (1380-1368)

نوع مقاله : مقاله علمی پژوهشی

نویسنده
دکتری مردم‌شناسی، گروه انسان‌شناسی، دانشکده علوم اجتماعی، دانشگاه تهران، تهران، ایران
چکیده
مقالۀ حاضر، چگونگی برآمدن گفتمان خلقیاتی‌ـ‌توسعه‌گرا در ایران پس از انقلاب (سال‌های ۱۳۶۸ تا ۱۳۸۰) را بررسی کرده است. با توجه به اینکه گفتمان مسلط در دهۀ نخست انقلاب اسلامی، بر «هدایت فطری» و تربیت «انسان الهی» تأکید داشت، پاره‌روایت‌های خلقیاتی این دوره، نسبتی با توسعه‌گرایی نداشتند. با پایان یافتن جنگ هشت‌ساله و رویارویی با ضرورت‌های عملی، زمینۀ احیای گفتمان خلقیاتی فراهم شد. مسئلۀ اصلی این مقاله، چگونگی گذار از «فطرت‌گرایی انقلابی» به «خلقیات‌گرایی توسعه‌ای» و صورت‌بندی دوبارۀ آن در پیوند با سیاست‌گذاری فرهنگی و اجتماعی است. دراین‌راستا، کوشیده‌ام نشان دهم، این گذار با چرخشی در گفتمان رسمی همراه بود و «شکست» به‌مثابه خطری برای ارزش‌های اسلامی و «تمدن‌سازی» جدید بازتعریف شد. در این فرایند، دانشوران توسعه‌گرای علوم اجتماعی و سیاسی با قرائتی خاص از توسعه، و تأکید بر سنجش و مدیریت «نگرش‌ها» و «خلقیات» ایرانیان، نقش محوری‌ای یافتند. آنان در همگرایی با دستگاه‌های سیاست‌گذار دولتی، به‌ویژه نهادهایی همچون صدا‌و‌سیما و شورای فرهنگ عمومی، کوشیدند «سوژۀ خلقیاتی» جدیدی، متناسب با اهداف توسعه‌ای جمهوری اسلامی، برسازند. این امر در قالب طرح‌های ملی‌ای مانند «پیمایش ارزش‌ها و نگرش‌های ایرانیان» متبلور شد که هدف نهایی آن، نه توانمندسازی جامعه، بلکه کنترل و همگراسازی رفتارها و نگرش‌ها در راستای ایجاد «نظم اجتماعی» مطلوب و پشتیبانی از برنامۀ توسعۀ اقتصادی بود. درنتیجه، گفتمان خلقیاتی‌ـ‌توسعه‌گرای این دوره، در خدمت تعدیل انتظارات از دولت و مشروعیت‌بخشی به سیاست‌های اقتصادی و فرهنگی قرار گرفت. این پژوهش بی‌آنکه به‌طور مستقیم به موضوعی چون ارزش‌ها و نگرش‌های ایرانیان بپردازد، زمینۀ تاریخی موضوعیت یافتن آن را بررسی کرده است.
کلیدواژه‌ها

موضوعات


اباذری، یوسفعلی؛ ریاضی، ابوالحسن و دیگران (بی‌تا). هویت قومی و باورهای اجتماعی (کارگاه تحلیل یافته‌های پیمایش ملی ارزش‌ها و نگرش‌های ایرانیان). تهران: انتشارات طرح‌های ملی.
آزاد ارمکی، تقی (1376). بررسی نظریه نوسازی: مطالعه‌‌ موردی درباره‌‌ تقدیرگرایی فرهنگی در ایران. فرهنگ، 23-22، 208-191.
آل‌احمد، شمس (1359). کارنامه ستاد انقلاب فرهنگی (قسمت اول). میزان، 127، 5.
باقری، خسرو (1364). مراحل رشد: تحولات عقلی نوجوان و هدایت این تحولات. 24. رشد معلم، 24، 10-8 و 63.
باهنر، محمدجواد (1360). انقلاب فرهنگی و دانشگاه‌ها. فرهنگ انقلاب (نشریهٔ ستاد انقلاب فرهنگی). 2، 5-3.
بهزاد، حسین (1374). آمریکا به این مملکت تفنگدار نمی‌فرستد، قلم‌به‌دست می‌فرستد. صبح، 29، 12.
بی‌نا (1364). قطعنامه سمینار روسای آموزش و پرورش مناطق کشور. رشد معلم، 24، 62.
بی‌نا (1367). تضمین حیات فرهنگ ملی در برابر هجوم فرهنگی بیگانه. کیهان، 13408، 5.
توفیق، ابراهیم؛ یوسفی، سیدمهدی؛ حیدری، آرش؛ ترکمان، حسام (1398). برآمدن ژانر خلقیات در ایران. تهران: پژوهشگاه فرهنگ، هنر و ارتباطات.
چلبی، مسعود (1392). بررسی تجربی نظام شخصیت در ایران. تهران: نشر نی.
حشمتی، محمدرضا (1384). امید و نگرانی در حوزه دین بررسی پیمایش ارزش‌ها و نگرش‌های ایرانیان. تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، دفتر طرح‌های ملی.
دانشگاه انقلاب (1372). میزگرد بررسی وضعیت جامعه‌شناسی در ایران. دانشگاه انقلاب، 97، 28-9.
سام‌آرام، عزت‌الله (1363). مشکلات رفتاری دانش‌آموزان: مشکل مریم. رشد معلم، 17، 59-56.
سام‌آرام، عزت‌الله (1364). مشکل لیلا. رشد معلم، 27، 28-24
سریع‌‌القلم، محمود (1371).  سنت، مدرنیسم و فرهنگ توسعه. اطلاعات سیاسی- اقتصادی، 62-61، 30-26.
سعیدیان، ایما (1374). فرآیند توسعه فرهنگی و سهم رسانه‌ها (میزگرد). پژوهش و سنجش، 7، 6.
کرباسیان، علی‌‌اکبر (1380)   پیش‌‌شرط توسعه: پالایش خلقیات منفی، ارائه تفسیری نو از جهان‌‌بینی ایرانی. 130، 81-76.
کوثری، مسعود (1375).  نگرش‌ها: ساخت و کارکردهای آن. پژوهش و سنجش. 8، 83-76.
گودرزی، محسن (1374). چرا مردم همه چیز را از دولت می‌خواهند؟. همشهری، 755، 12.
گودرزی، محسن (18 فروردین1387). نقدی روش شناختی بر کتاب فرهنگ سیاسی ایران /فرهنگ: عامل یا معلول توسعه نیافتگی. اعتماد،  1643، 6.
میرشکاک، یوسفعلی (11مهر1374). پرسش از ماهیت مدرنیته. صبح، 25، 14 و 7.
نامه فرهنگ (1376). فرهنگ و کارآمدی (میزگرد). نامه فرهنگ، 26، 47-16.
ارسال نظر در مورد این مقاله
نام را وارد کنید.
نشانی پست الکترونیکی را به درستی وارد کنید.
وابستگی سازمانی را به درستی وارد کنید.
توضیحات را وارد کنید (حداقل 50 حرف)
CAPTCHA Image
شناسه امنیتی را به درستی وارد کنید.
دوره 19، شماره 2 - شماره پیاپی 74
تابستان 1405
صفحه 101-140

  • تاریخ دریافت 28 مهر 1404
  • تاریخ بازنگری 17 آذر 1404
  • تاریخ پذیرش 23 آذر 1404