فصلنامه تحقیقات فرهنگی ایران

فصلنامه تحقیقات فرهنگی ایران

واکاوی و تبیین آسیب‌های برنامه هدایت تحصیلی ـ شغلی در نظام آموزش‌وپرورش ایران

نوع مقاله : مقاله علمی پژوهشی

نویسندگان
1 پژوهشگر، گروه جامعه و پیشرفت، پژوهشکده مطالعات فناوری ریاست جمهوری، تهران، ایران
2 استاد مطالعات برنامه‌درسی، گروه روش‌ها و برنامه‌ریزی آموزشی و درسی، روان‌شناسی و علوم‌تربیتی، دانشگاه تهران، تهران، ایران
3 استادیار، گروه جامعه و پیشرفت، پژوهشکده مطالعات فناوری ریاست جمهوری، تهران، ایران
چکیده
برنامه هدایت تحصیلی ـ شغلی در نظام آموزش‌وپرورش با جهت‌دهی دانش‌آموزان به‌سوی انتخاب یک رشته تحصیلی ـ شغلی، می‌تواند آثار و پیامدهای مثبت و منفی انکارناپذیری در ابعاد فردی و اجتماعی به همراه داشته باشد. بررسی پیشینه نظام آموزش‌وپرورش ایران در زمینه طراحی و اجرای این برنامه، حاکی از تجارب و خروجی نامطلوب آن است. ازاین‌رو، پژوهش حاضر با هدف واکاوی آسیب‌های برنامه هدایت تحصیلی ـ شغلی در نظام آموزش‌وپرورش ایران انجام شد. این پژوهش با بهره‌گیری از رویکرد کیفی و روش پدیدارشناسی توصیفی، به بررسی تجارب صاحب‌نظران پرداخت. میدان پژوهش شامل اعضای هیئت‌علمی نظام آموزش عالی، مدیران، کارشناسان و مشاوران مدارس نظام آموزش‌وپرورش و صاحب‌نظران حوزه بازار کار بود که از بین آنان، ۲۲ نفر با استفاده از تکنیک‌های نمونه‌گیری ملاکی، گلوله‌برفی و در دسترس انتخاب شدند. داده‌ها با استفاده از مصاحبه نیمه‌ساختاریافته جمع‌آوری و با روش کدگذاری تحلیل شدند. یافته‌ها حاکی از دو کلان‌آسیب درونی و بیرونی بود. آسیب‌های درونی در قالب ۳۵ کد باز و ۵ کد محوری شامل آسیب‌های سیستمی، رویکردی، منابع انسانی، آموزشی و فرایندی طبقه‌بندی شدند. آسیب‌های بیرونی نیز در قالب ۳۹ کد باز و ۵ کد محوری شامل آسیب‌های بازار کار، نقش والدین، اجتماعی ـ فرهنگی، اقتصادی و سیاست‌گذاری ارائه شدند. نتایج پژوهش نشان داد مسائلی از منظرهای مختلف موجب شده کارکرد این برنامه در نظام آموزش‌وپرورش ایران اثربخشی کمتر از انتظار برای ذی‌نفعان داشته باشد؛ بنابراین رفع این آسیب‌ها، به‌عنوان گامی در جهت حرکت به‌سوی وضعیت مطلوب، ضرورتی اجتناب‌ناپذیر است.
کلیدواژه‌ها

ابراهیمی مقدم، ندا؛ صمدی، بیتا؛ و شریفی، اصغر (1396). شناسایی دلایل تمایل و عدم تمایل دانش آموزان به انتخاب رشته هنر: مطالعه موردی دانش آموزان دختر پایه اول متوسطه منطقه 2 شهر تهران. فصلنامه اندیشه‌های نوین تربیتی، 2 (13)، 173-153. https://doi.org/10.22051/jontoe.2017.8748.1182
احمدی، سعید (1394). بررسی رابطه بین هدایت تحصیلی نادرست و اُفت تحصیلی دانش‌آموزان. سومین کنفرانس ملی توسعه پایدار در علوم تربیتی و روانشناسی، مطالعات اجتماعی و فرهنگی، مرکز راهکارهای دستیابی به توسعه پایدار، تهران، ایران.
حسینی، سیدمهدی (1381). طرح نظام مشاوره و راهنمایی در مقاطع مختلف تحصیلی. همایش ملی مهندسی اصلاحات در آموزش‌وپرورش، پژوهشکده تعلیم و تربیت، تهران، ایران.
خادمی کٌله لو، محمد؛ فتح تبار، کاظم؛ و معارفوند، زهرا (1399). چگونگی توسعه چارچوب صلاحیت‌های ملی) موردمطالعه: چارچوب صلاحیت‌های ملی در هلند. فصلنامه توسعه استعداد. 2(4)، 76-43.
رحیمی، بهروز؛ حکیم‌زاده، رضوان؛ جوادی‌پور، محمد؛ صالحی، کیوان؛ و خادمی کٌله‌لو، محمد (1403). تدوین چارچوب برنامۀ درسی هدایت تحصیلی ـ شغلی در نظام آموزش‌وپرورش ایران. فصلنامه رویکردهای نوین آموزشی، 19 (39)، 192-149. https://doi.org/10.22108/nea.2024.141687.2037
رستگار خالد، امیر (1383). نقش خانواده‌ها در هدایت شغلی فرزند و شکل‌دهی به هویت کاری او (مورد: بررسی الگوهای ترجیحات شغلی والدین). مجله کار و جامعه. 56 (1383)، 39-27.
رضایی مدنی، مرتضی؛ کلانتر هرمزی، آتوسا؛ و نعیمی، ابراهیم (1398). بررسی فرایند هدایت تحصیلی نوین در پایه نهم از منظر مشاوران مدارس. فصلنامه فرهنگ مشاوره و روان‌درمانی، 10 (39)، 48-27. https://doi.org/10.22054/qccpc.2019.40632.2098
سالاری، یحیی؛ اسلام‌پناه، مریم؛ لایی، سوسن؛ و موسوی، فرانک (1401). مدل یابی عوامل مؤثر بر هدایت تحصیلی دانش‌آموزان مبتنی بر سند تحول بنیادین آموزش‌وپرورش جمهوری اسلامی ایران. فصلنامه توسعه آموزش جندی‌شاپور اهواز، 13(0). 44-29. https://doi.org/10.22118/edc.2022.352060.2127
شریفی، بهمن؛ نیاز آذری، کیومرث؛ و جباری، نگین (1399). ارائه مدلی برای دستیابی به هدایت تحصیلی کارآمد دانش‌آموزان در نظام آموزشی ایران، فصلنامه رهیافتی نو در مدیریت آموزشی، 11(1)، 160-135. https://dorl.net/dor/20.1001.1.20086369.1399.11.41.7.6
صافی، احمد (1396). چالش‌های عمدۀ نظام راهنمایی و مشاوره در آموزش‌وپرورش ایران. فصلنامه رشد آموزش مشاور مدرسه. 3، 39-35.
صالحی عمران، ابراهیم؛ چهارباشلو، حسین؛ و هاشمی، سهیلا (1389). بررسی مقایسه‌ای مؤلفه‌های فرهنگ کار در کتاب‌های درسی دوره ابتدایی و روش تدریس مربیان. نشریه علمی پژوهش‌های آموزش و یادگیری. 8(1)، 194-173.
عسگری، فرشته؛ و عابدی، لطفعلی (1397). عوامل مؤثر بر هدایت تحصیلی در دانش‌آموزان دوره متوسطه دوم: مطالعه پدیدارشناسی. سومین کنفرانس بین‌المللی پژوهش‌های نوین در حوزه علوم تربیتی و روانشناسی و مطالعات اجتماعی ایران، تهران،ایران.
علیدوست‌ ابدی‌خواه، محمدعلی (1370). تحقیق درباره ملاک‌ها و ضوابط هدایت تحصیلی، محاسبه و تعیین همبستگی بین نمرات دروس توصیه‌نامه تحصیلی و موفقیت تحصیلی دانش‌آموزان رشته‌های مختلف متوسطه نظری، فنی و حرفه‌ای شهر تهران و بررسی علایق تحصیلی و شغلی و عوامل مؤثر در انتخاب رشته تحصیلی دانش‌آموزان. گزارش طرح پژوهشی. وزارت آموزش‌وپرورش، معاونت آموزشی، دفتر آموزش ابتدایی و راهنمایی. تهران: ایران.
کرمدوست، نوروز علی؛ ابوالقاسمی، محمود؛ و زندوانیان، احمد (1385). طراحی الگوهای مناسب جهت هدایت تحصیلی دانش‌آموزان دوره متوسطه. مجله روانشناسی و علوم تربیتی، 36 (2 و1)، 122-99.
مامی، شهرام؛ و امیدی، عباس (1392). بررسی علل روانی گرایش مفرط دانش‌آموزان دختر دبیرستان‌های شهر ایلام به تحصیل در رشته علوم تجربی. فصلنامه پژوهش‌های علوم انسانی. 29، 182-155.
محمدی، راضیه؛ و رئیسی، عباس (1401). آسیب‌شناسی تحقق سیاست توسعه متوازان در فرآیند هدایت تحصیلی دانش آموزان دوره دوم متوسطه شهرستان لردگان، نشریه دانش انتظامی چهارمحال و بختیاری. 11 (4)، 128-103.
مختارزاده بازرگانی، سمیه؛ و علیزاده، سعید (1398). بررسی عوامل مؤثر در گرایش انتخاب رشته تحصیلی در دانش‌آموزان. فصلنامه مدیریت و چشم‌انداز اموزش، (1) 1، 30-15. https://doi.org/10.22034/jmep.2019.100581
مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی ایران (1395). بررسی «مسئله هدایت تحصیلی» در آموزش‌و‌پروش ایران (با تأکید بر ارزیابی عملکرد برنامه جدید هدایت تحصیلی). معاونت پژوهش‌های اجتماعی ـ فرهنگی: دفتر مطالعات اجتماعی، تهران، ایران.
مریدی، علی. (1385) بررسی میزان اثربخشی فرآیند مشاوره و هدایت تحصیلی بر انتخاب رشته دانش آموزان لرستان (پایان‌نامه کارشناسی ارشد)، دانشگاه آزاد اسلامی، لرستان، ایران.
منبری، محنت؛ پوشنه، کامبیز؛ و خسروی‌بابادی، علی اکبر (1401). آسیب‌شناسی یک نظام هدایت تحصیلی جهت ارائه یک الگوی مطلوب. ماهنامه جامعه‌شناسی سیاسی ایران. 5 (6)، 435-410. https://doi.org/10.30510/psi.2022.317437.2725
موسوی، سید علی؛ پیرانی، عارف؛ و مؤمنی، حسن (1399). آسیب‌شناسی فرایند هدایت تحصیلی دانش‌آموزان پایه نهم استان ایلام. فصلنامه نوآوری‌های آموزشی. 19(75)، 148-123. https://doi.org/10.22034/jei.2020.114617
نامدار، حدیثه (1400). چالش‌ها و موانع انتخاب رشته و آینده‌ شغلی دانش‌آموزان. اولین کنفرانس ملی مطالعات کاربردی در فرآیندهای تعلیم و تربیت. هرمزگان، ایران.
نویدی، احد (1397). هدایت تحصیلی در نظام آموزش‌وپرورش ایران: تجارب عملی و چالش‌های پایدار. فصلنامه تعلیم و تربیت. شماره 34(1)، 34-9.
نیازی، محسن؛ سلیمان‌نژاد، محمد؛ عقیقی، محمد؛ و رازقی مله، هادی (1397). ترجیحات انتخاب رشته دانش‌آموزان ورود به دوره متوسطه  دوم بر اساس روش تحلیل سلسله مرتبی (AHP). فصلنامه اندازه‌گیری تربیتی، 8(32)، 162-143. https://doi.org/10.22054/jem.2019.31804.1740
Corbin, J. M., & Strauss, A. (1990). Grounded theory research: Procedures, canons, and evaluative criteria. Qualitative Sociology, 13(1), 3–21. https://doi.org/10.1007/bf00988593
 Erlich, R. J., & Russ-Eft, D. F. (2012). Assessing Academic Advising Outcomes Using Social Cognitive Theory: A Validity and Reliability Study. NACADA Journal, 32(2), 68–84. https://doi.org/10.12930/0271-9517-32.2.68
Finger, C., Solga, H., Ehlert, M., & Rusconi, A. (2020). Gender differences in the choice of field of study and the relevance of income information. Insights from a field experiment. Research in Social Stratification and Mobility, 65, 100457. https://doi.org/10.1016/j.rssm.2019.100457
Hooley, T., Sultana, R. G., & Thomsen, R. (2018). Career guidance for social justice: Contesting neoliberalism. Routledge.
Ignacio García-Pérez, J., & Hidalgo-Hidalgo, M. (2017). No student left behind? Evidence from the Programme for School Guidance in Spain. Economics of Education Review, 60, 97–111. https://doi.org/10.1016/j.econedurev.2017.08.006
Joho, C., Mok, S. Y., Hoffelner, C., & Düggeli, A. (2024, December). Analyzing teachers’ competencies in career guidance: a systematic review. In Frontiers in Education (Vol. 9, p. 1488662). Frontiers Media SA.
 Kudrinskaia, I. V., Kidinov, A. V., Kabkova, E. P., Mechkovskaya, O. A., Mudrak, S. A., Novikov, S. B., & Agadzhanova, E. R. (2020). The problem of career guidance of the youth in domestic pedagogical theory and practice. EurAsian Journal of BioSciences, 14(2).
 Lincoln, Y. S., Guba, E. G., & Pilotta, J. J. (1985). Naturalistic inquiry. International Journal of Intercultural Relations, 9(4), 438–439. https://doi.org/10.1016/0147-1767(85)90062-8
Mimis, M., El Hajji, M., Es-saady, Y., Oueld Guejdi, A., Douzi, H., & Mammass, D. (2018). A framework for smart academic guidance using educational data mining. Education and Information Technologies, 24(2), 1379–1393. https://doi.org/10.1007/s10639-018-9838-8
Mwape, J. (2015). Nature and benefits of guidance and counselling services offered in selected public secondary schools in Mansa district (Doctoral dissertation(,University of Zambia.
Organisation for Economic Co-operation and Development (2004). Career Guidance. A handbook for policy makers. Paris: OECD. https://doi.org/10.1787/9789264015210-en
 Özmen, S., & Hursen, C. (2020). Identifying the Students’ Needs for Guidance at Vocational and Technical Anatolian High School. Postmodern Openings, 11(4), 79–108. https://doi.org/10.18662/po/11.4/224
Ray, A., Bala, P. K., & Dasgupta, S. A. (2019). Role of authenticity and perceived benefits of online courses on technology based career choice in India: A modified technology adoption model based on career theory. International Journal of Information Management, 47, 140–151. https://doi.org/10.1016/j.ijinfomgt.2019.01.015
Smith, C. L., & Allen, J. M. (2014). Does Contact With Advisors Predict Judgments and Attitudes Consistent With Student Success? A Multi-institutional Study. NACADA Journal, 34(1), 50–63. https://doi.org/10.12930/nacada-13-019
 Thompson, P., & Kwong, C. (2016). Compulsory school-based enterprise education as a gateway to an entrepreneurial career. International Small Business Journal: Researching Entrepreneurship, 34(6), 838–869. https://doi.org/10.1177/0266242615592186
UNESCO. (2023). Career guidance and counseling in secondary education: Global trends and practices. Paris: UNESCO.
Van Esbroeck, R. (2008). Career guidance in a global world. In International handbook of career guidance (pp. 23-44). Dordrecht: Springer Netherlands.
Wang, D., & Wang, G. (2025). Improving career readiness in middle school students: a systematic review of intervention approaches. Frontiers in Psychology, 16, 1582195.
Watts, A. G. (2014). Career guidance and public policy: Global issues and challenges. Routledge.
Young‐Jones, A. D., Burt, T. D., Dixon, S., & Hawthorne, M. J. (2013). Academic advising: does it really impact student success? Quality Assurance in Education, 21(1), 7–19. https://doi.org/10.1108/09684881311293034
ارسال نظر در مورد این مقاله
نام را وارد کنید.
نشانی پست الکترونیکی را به درستی وارد کنید.
وابستگی سازمانی را به درستی وارد کنید.
توضیحات را وارد کنید (حداقل 50 حرف)
CAPTCHA Image
شناسه امنیتی را به درستی وارد کنید.

مقالات آماده انتشار، پذیرفته شده
انتشار آنلاین از 02 خرداد 1405

  • تاریخ دریافت 15 آبان 1402
  • تاریخ بازنگری 08 اسفند 1404
  • تاریخ پذیرش 02 خرداد 1405