فصلنامه تحقیقات فرهنگی ایران

فصلنامه تحقیقات فرهنگی ایران

جنسیت و روابط قدرت در خانواده: واکاوی تجربیات فرزندان در تعامل با والدین

نوع مقاله : مقاله علمی پژوهشی

نویسندگان
1 دانشجوی دکتری مطالعات‌ زنان گرایش زن در اسلام، گروه علوم انسانی، واحد علوم و تحقیقات، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران
2 استادیار، گروه مطالعات اجتماعی، مؤسسه مطالعات فرهنگی و اجتماعی، تهران، ایران
3 استادیار، گروه حقوق عمومی، بین‌الملل و جزا، دانشکده علوم انسانی، واحد تهران مرکزی، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران
10.22035/jicr.2027.3651.3860
چکیده
این مطالعه با هدف تحلیل روابط قدرت جنسیتی در تعامل والد–فرزند و تبیین تجربه زیسته فرزندان از نابرابری‌ها و تنش‌های قدرت در خانواده انجام شد. مطالعه با رویکرد نظریه‌پردازی داده بنیاد و بر اساس ۳۱ مصاحبه عمیق و نیمه‌ساختاریافته با فرزندانی انجام شد که علیه والدین خود اقدام قضایی کرده بودند، یا به دلایل فرهنگی، عرفی یا قانونی از پیگیری انصراف داده، و همچنین کسانی که به دلیل فقدان جرم‌انگاری رفتار والدین، هیچ اقدامی انجام نداده بودند. داده‌ها به‌صورت نظام‌مند کدگذاری و تحلیل شدند و مقوله‌های محوری استخراج گردید. نتایج نشان می‌دهد روابط قدرت در خانواده در بستر هنجارهای فرهنگی، تقسیم کار جنسیتی و ساختارهای سلسله‌مراتبی بازتولید می‌شود. این روابط در تعاملات روزمره والد–فرزند به اشکال مختلف کنترل، محدودسازی و تعارض بروز می‌یابد. فرزندان در مواجهه با این مناسبات، راهبردهای متفاوتی از پذیرش تا مقاومت اتخاذ می‌کنند که پیامدهای عاطفی و هویتی متنوعی را تجربه می‌کنند. روابط قدرت جنسیتی در خانواده به‌عنوان سازوکاری فرهنگی–اجتماعی در بازتولید نابرابری‌ها در تعامل والد–فرزند نقش دارد و تحلیل آن می‌تواند به درک عمیق‌تر از سازوکارهای نابرابری و تعارض در خانواده کمک کند.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

احمدی، احمد؛ و یاقوتی، احمد (۱۳۹۷). زنان، سبک‌های فراغتی و خانواده در شهر تهران. مطالعات فرهنگی و ارتباطات، ۱۴(46)، ۲۵۷–۲۵۸.
احمدی‌مهر، رضا؛ یوسفی، علی؛ و گلپرور، محمد (۱۴۰۰). ارزش‌های دینی و تعادل روابط قدرت در خانواده ایرانی. پژوهش‌های دینی و اجتماعی، ۶(2)، ۸۹–۱۰۷.
آزاد ارمکی، تقی (۱۳۸۶). جامعه‌شناسی خانواده ایرانی. تهران: انتشارات سمت.
اشرفی، مریم (25 شهریور، 1402). تأثیر مهارت‌های ارتباطی خانواده بر سلامت روانی جوانان. در سومین همایش ملی روان‌شناسی بالینی کودک و نوجوان، اردبیل، ایران.
امان‌اللهی، کاظم (۱۴۰۳). بررسی رابطه عوامل فردی و خانوادگی و سلامت اجتماعی. فصلنامه علوم تربیتی، ۷(1)، ۳۹–۵۸.
جان‌آبادی، عظیم (۱۴۰۲). تأثیر رسانه‌های جمعی بر بازتولید کلیشه‌های جنسیتی در جامعه. در ششمین کنگره ملی آنالیز داده‌ها در علوم انسانی، تهران، ایران.
جعفرزاده‌پور، فاطمه (۱۴۰۰). ساختار قدرت و رابطه آن با ناپایداری خانواده: مطالعه ملی در جامعه ایرانی. پژوهش مسائل اجتماعی ایران، ۲(1)، ۱۰۹–۱۳۹.
حافظ، علی‌اکبر؛ و فلاح‌زاده، هدی (۱۴۰۳). نقش میانجی نیازهای اساسی روان‌شناختی در رابطه بین کارکرد خانواده و آشفتگی روان‌شناختی در میان دانشجویان. خانواده‌پژوهی، ۲۰(2)، ۱۴۳–۱۶۸. https://doi.org/10.48308/jfr.2024.234418.1687
خان‌محمدی، هادی؛ اصلی‌پور، حسن؛ یغماییان، مریم؛ و عسکری باقرآبادی، مریم (۱۴۰۳). شناسایی عوامل مؤثر بر اجرای سیاست‌های کلی خانواده در ایران. زنان و خانواده، ۱۹(66)، ۱۳۳–۱۵۶.
رحیمی، علی؛ و رازقی نصرآبادی، حمید (۱۳۹۸). تحولات و چالش‌های ساختاری و کارکردی نهاد خانواده در ایران: یک مرور نظام‌مند. فصلنامه جمعیت، ۲۶(۱۰۹–۱۱۰)، ۵۵–۹۰.
ساعی، مریم (۱۴۰۱). الگوهای ارتباطات میان‌فردی والدین و فرزندان در خانواده: تحلیل تجربه فرزندان خانواده‌های تهرانی. فصلنامه علمی مطالعات فرهنگ و ارتباطات، ۲۳(58)، ۲۹۷–۳۲۸. https://doi.org/10.22083/jccs.2021.264538.3255
سلطانیان، وحید؛ یوسفی، زهرا؛ و خیّاطان، فاطمه (۱۴۰۲). واکاوی پویایی‌های قدرت در خانواده: یک نمونه مطالعه کیفی. نشریه خانواده‌درمانی کاربردی، ۱۸(4) ۳۰۰–۳۱۶.
شریفی‌ساعی، محمدحسن؛ و آزاد ارمکی، تقی (۱۴۰۰). سرمایه عاطفی به مثابه قدرت: زنان چگونه از قدرت عاطفی خود، سلاح مقاومت می‌سازند. مطالعات اجتماعی ـ روان‌شناختی زنان، ۱۹(4)، ۸۱–۱۲۸. https://doi.org/10.22051/jwsps.2021.36855.2468
عالمی، محمدحسین؛ و طایی، فاطمه (۱۴۰۰). بررسی تطبیقی حقوق کودک از منظر حقوق ایران و حقوق بین‌الملل. مطالعات حقوق بشر اسلامی، ۱۰(1)، ۱۷۷–۲۰۰.
عبادپور، نرگس (۱۴۰۲). چالش‌های نهادینه‌تر شدن اعمال قدرت دولت در سیاست‌های فرهنگی حوزه خانواده در ایران. پژوهش‌های سیاست‌گذاری عمومی، ۹(35)، ۳۷–۷۴. https://doi.org/10.22054/tssq.2023.71684.1372
علیرضانژاد، سارا؛ و زنگنه، ناهید (۱۳۹۷). دسترسی به پول و مناسبات قدرت در روابط همسران: مطالعه‌ای در اجتماع محلی زنان «دستان سبز» و تکیه شهدا. فصلنامه علوم اجتماعی، ۲۵ (80)، ۱۶۵–۲۰۸.  https://doi.org/10.22054/qjss.2017.15714.1391
کلاهی، مریم؛ و شفیعی، فاطمه (۱۳۹۶). تجربه روایت زنان از ساختار قدرت در خانواده. مطالعات فرهنگی و ارتباطات، ۱۳(48)، ۱۲۹–۱۵۰.
گیدنز، آنتونی  (۱۳۸۴). ساخت جامعه: طرح کلی نظریه ساخت‌یابی (ترجمه: منوچهر صبوری). تهران: نشر نی.
مالمیر، مریم؛ و ابراهیمی، مریم (۱۳۹۹). نوع‌شناسی ساختار قدرت در خانواده ایرانی. مطالعات راهبردی زنان، ۲۲(87)، ۷–۳۲.  https://doi.org/10.22095/jwss.2020.220454.2273
موحد، مریم؛ عنایت، حلیمه؛ و مردانی، مریم (۱۳۹۱). مطالعه عوامل زمینه‌ای مرتبط با ساختار توزیع قدرت در خانواده: نمونه موردی زنان متأهل شهر شیراز. مطالعات و تحقیقات اجتماعی در ایران، ۱(3)، ۱۵۳–۱۷۱. https://doi.org/10.22059/jisr.2013.36566
میرحسینی، زهرا؛ ابراهیمی، مریم؛ و پاکدل، پروین (۱۴۰۰). بررسی عوامل مؤثر بر قدرت زنان در خانواده. خانواده‌پژوهی، ۱۷(4)، ۵۲۳–۵۳۹.  https://doi.org/10.52547/JFR.17.4.523
نوری، اعظم (۱۳۸۹). عوامل تضعیف استحکام خانواده. پژوهش‌نامه اسلامی زنان و خانواده، ۳(6)، ۸۷–۱۱۴.
یوسفوند، یعقوب؛ و مهدیان، حمید (۱۴۰۴). تحلیل جریان‌های اثرگذار در سیاست‌گذاری عدالت جنسیتی جمهوری اسلامی ایران؛ با رویکرد تعالی جایگاه زنان در جامعه. فصلنامه فرهنگی-تربیتی زنان و خانواده، ۲۰(70)، ۱۱–۳۸.  https://doi.org/10.1001.1.26454955.1404.20.70
Bandura, A. (1986). Social foundations of thought and action: A social cognitive theory. Englewood Cliffs, NJ: Prentice-Hall.
Baumrind, D. (1991). The influence of parenting style on adolescent competence and substance use. Journal of Early Adolescence, 11(1), 56–95. https://doi.org/10.1177/0272431691111004
Bendel-Stenzel, L. C., An, D., & Kochanska, G. (2023). Revisiting the debate on effects of parental power-assertive control in two longitudinal studies: Early attachment security as a moderator. Attachment & Human Development, 25(5), 461–486. https://doi.org/10.1080/14616734.2023.2262979
Branje, S. J. T. (2018). Development of parent-adolescent relationships: Psychological perspectives. Child Development Perspectives, 12(3), 161–165. https://doi.org/10.1111/cdep.12285
Darling, N., & Steinberg, L. (1993). Parenting style as context: An integrative model. Psychological Bulletin, 113(3), 487–496. https://doi.org/10.1037/0033-2909.113.3.487
Eagly, A. H., & Wood, W. (2016). Social role theory of sex differences. In N. Naples, R. C. Hoogland, M. Wickramasinghe, & W. C. A. Wong (Eds.), The Wiley Blackwell encyclopedia of gender and sexuality studies.
Emerson, P. M., et al. (2021). Measuring empowerment: Choices, values and norms. World Development, 138, 105220.
Flick, U. (2013). An introduction to qualitative research (4th ed.). SAGE Publications.
Giddens, A. (1979). Central problems in social theory: Action, structure and contradiction in social analysis. University of California Press.
Jones, A., Smith, B., & Taylor, C. (2020). Coping strategies of children in response to parental control: A qualitative study. Journal of Family Psychology, 34(2), 123–135. https://doi.org/10.1037/fam0000500
Kağıtçıbaşı, Ç. (2017). Family, self, and human development across cultures: Theory and applications (1st ed.). Routledge.  https://doi.org/10.4324/9781315205281
Kerpen, E., Busch, H., & Schulte im Busch, B. (2024). The role of parenting style for the development of the implicit power motive in children. Motivation and Emotion, 48, 264–277. https://doi.org/10.1007/s11031-024-10071-4
Kyrönlampi, T., Böök, M.-L., & Karikoski, H. (2020). Obstacles to dialogic encounters between parents and staff in pre-primary school. Journal of Early Childhood Education Research, 9(2), 437–455.
Leidholm, N. (2022). Parents and children, servants and masters: Slaves, freedmen, and the family in Byzantium. In The Routledge handbook on identity in Byzantium (pp. 263–281). Routledge.
Lukes, S. (2005). Power: A radical view (2nd ed.). Palgrave Macmillan.
Marx, K., & Engels, F. (1848). Manifest der Kommunistischen Partei. London: J. E. Burghard.
Novara, D. (2017). Violence in the conflicts between parents and children. Education Sciences and Society, 77–88.
Omorogiuwa, T. (2021). Power dynamics in parent-child relationships: A child labour dilemma. Social Work and Education, 8(3), 373–384. https://doi.org/10.25128/2520-6230.21.3.6
Sidanius, J., & Pratto, F. (1999). Social dominance: An intergroup theory of social hierarchy and oppression. Cambridge: Cambridge University Press.
Strauss, A., & Corbin, J. (1998). Basics of qualitative research: Techniques and procedures for developing grounded theory (2nd ed.). Sage.
Venard, G., Zimmermann, G., & Antonietti, J. P. (2024). Parenting under pressure: Associations between perceived social pressure and parental involvement among mothers and fathers. Journal of Child and Family Studies, 33, 3813–3825. https://doi.org/10.1007/s10826-024-02945-5
Vincent, C. (1996). Parents and teachers: Power and participation (1st ed.). Routledge.
Zhang, Y., Liu, Q., & Wang, X. (2025). Understanding the link between intimate partner violence exposure and children's self-regulation: The mediating role of parenting stress and warmth. Family Process, 64(1), e13054. https://doi.org/10.1111/famp.13054
 
 
 
ارسال نظر در مورد این مقاله
نام را وارد کنید.
نشانی پست الکترونیکی را به درستی وارد کنید.
وابستگی سازمانی را به درستی وارد کنید.
توضیحات را وارد کنید (حداقل 50 حرف)
CAPTCHA Image
شناسه امنیتی را به درستی وارد کنید.

مقالات آماده انتشار، پذیرفته شده
انتشار آنلاین از 01 تیر 1406

  • تاریخ دریافت 26 اردیبهشت 1405
  • تاریخ بازنگری 17 خرداد 1405
  • تاریخ پذیرش 03 تیر 1405