مقدمه و هدف: مراسم خاکسپاری و عزاداری، آیینی جمعی برای کاهش غم و تقویت همبستگی اجتماعی است؛ اما مشاهدات میدانی نشان می‌دهد شرکت‌کنندگان، رفتارها و نگرش‌های یکسانی ندارند و طیفی از کنش‌ها از همدلی عمیق تا بی‌تفاوتی و منفعت‌طلبی در یک مراسم واحد دیده می‌شود. این پژوهش با هدف بررسی و دسته‌بندی این تنوع رفتاری و تبیین سازوکارهای روانی اجتماعیِ آن انجام شده است.

روش: پژوهش کیفی و اکتشافی با روش قوم‌نگاری انجام شد. داده‌ها از طریق مشاهده‌ی مشارکت‌کننده و مصاحبه‌ی نیمه‌ساختاریافته با ۲۱ نفر از شرکت‌کنندگان در ۱۲۵ مراسم در ۹ استان کشور، طی دو سال، گردآوری و با تحلیل مضمون براون و کلارک و نرم‌افزار ATLAS.ti تحلیل شدند.

یافته‌ها: تحلیل داده‌ها به دو سطح «اهمیت‌دهندگان» و «بی‌توجهان» و شش مؤلفه‌ی «دلسوزان، همدلان، نوعدوستان، بی‌اعتنایان (تماشاگران)، مبادله‌کنندگان و خودخواهان» انجامید. این دسته‌بندی وابسته به نسبت خانوادگی و صمیمیت با متوفی است؛ دلسوزان عمدتاً از خانوادۀ درجه‌یک و همدلان از افراد دارای تجربۀ فقدان مشابه برخاسته‌اند، در حالی که بی‌اعتنایان و خودخواهان در طیف گسترده‌تری دیده می‌شوند.

نتیجه‌گیری: شرکت در مراسم سوگ، پدیده‌ای چندوجهی و متأثر از عوامل ناهشیار، یادگیری مشاهده‌ای، تبادل اجتماعی و انتخاب عقلانی است. این تنوع، بازتاب تقابل ارزش‌های جمع‌گرایانه و فردگرایانه در جامعۀ امروز ایران است و می‌تواند برای متخصصان حوزه‌های اجتماعی و فرهنگی در طراحی سیاست‌های حمایتی کاربرد داشته باشد. محدودیت اصلی پژوهش، کمبود مطالعات پیشینِ کاملاً مرتبط بود.