فصلنامه تحقیقات فرهنگی ایران

فصلنامه تحقیقات فرهنگی ایران

سنجش افکار عمومی دانشگاه‌های ایران در وضعیت اضطراریِ جنگ: مسئله داده یا فهم؟

نوع مقاله : مقاله علمی پژوهشی

نویسنده
استادیار گروه ارتباطات و فضای مجازی، مؤسسه مطالعات فرهنگی و اجتماعی، تهران، ایران
چکیده
این مقاله چالش‌های روش‌شناختی و جامعه‌شناختی سنجش افکار عمومی در دانشگاه‌های ایران در وضعیت اضطراری زمان جنگ را بررسی می‌کند. برخلاف رویکرد مرسوم که دشواری‌های سنجش در بحران را به مسائل فنیِ سوگیری نمونه‌گیری، افت نرخ پاسخگویی و اثرات ترس تقلیل می‌دهد، این مقاله استدلال می‌کند که وضعیت اضطراری جنگ، بحرانی عمیق‌تر در سطح تفسیر و بازنماییِ خودِ افکار عمومی پدید می‌آورد. در بستری که با عدم‌قطعیت، فشار سیاسی، تشدید احساسات و میانجی‌گری پلتفرمی شکل می‌گیرد، افکار عمومی دیگر ابژه‌ای پایدار و شفاف برای اندازه‌گیری مستقیم نیست، بلکه رفتار ارتباطی از رهگذر خودنظارتی، سازگاری نمادین، سرایت عاطفی، سکوت راهبردی و خلق‌وخوی جمعیِ متغیر ساخته می‌شود. دانشگاه‌های ایران به‌مثابه موردی جامعه‌شناختی متمایز مفهوم‌سازی شده‌اند، چرا که هم‌زمان فضای فکری نخبگان، نهاد حساس سیاسی، محیط ارتباطی پلتفرمی و بستر تولید همبستگی عاطفی هستند؛ ویژگی‌هایی که داده‌های ارتباطی-عاطفیِ متراکم اما ناپایدار تولید می‌کنند. با اتکا به تحلیل انتقادی و ترکیب نظریِ ادبیات جامعه‌شناسی افکار عمومی، جامعه‌شناسی احساسات و مطالعات پلتفرم، مقاله نشان می‌دهد که مشکل اصلی نه کمبود یا تحریف داده، بلکه بی‌ثباتی معنا در شرایط اضطراری است. یافته اصلی این است که افکار عمومیِ زمان جنگ باید به‌مثابه زمینه‌ای بازنمایی‌شده، اجتماعاً تولیدشده و مشروط به احساس فهم شود، نه واقعیتی ازپیش‌موجود و منتظر کشف. مقاله با ارائه تفسیری مجدد از پژوهش افکار عمومی در جوامع اضطراری معاصر به پایان می‌رسد.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

آقاسی، محمد (۱۳۹۴، ۲۶ اسفند). «آگناتولوژی» رایج در تحلیل نظرسنجی انتخاباتی. خبرگزاری دانشجویان ایران (ایسنا). کد خبر: ۹۴۱۲۲۶۱۶۲۵۲، https://isna.ir/xcvFZ2
بک، اولریش (۱۳۹۷). جامعه خطر: به سوی مدرنیته‌ای نوین (ترجمه مهدی فرهمندنژاد و رضافاضل). تهران: نشر ثالث.
صمیم، رضا (1401). تولید و مصرف فرهنگی در دانشگاه ایرانی. تهران: مؤسسه مطالعات فرهنگی و اجتماعی.
فراستخواه، مقصود (۱۳۹۵). ما ایرانیان: زمینه‌کاوی مسائل اجتماعی و فرهنگی. تهران: نشر نی.
فراستخواه، مقصود (۱۳۹۷). دانشگاه و مسئله ایران. تهران: نشر نی.
فراستخواه، مقصود (۱۴۰۰). سرگذشت و سوانح دانشگاه در ایران. تهران: نشر نی.
Agamben, G. (2005). State of exception (K. Attell, Trans.). University of Chicago Press.
Ahmed, S. (2004). The cultural politics of emotion. Edinburgh University Press.
Bourdieu, P. (1979). Public opinion does not exist. In A. Mattelart & S. Siegelaub (Eds.), Communication and class struggle (pp. 124–130). International General.
Bourdieu, P. (1988). Homo academicus (P. Collier, Trans.). Stanford University Press.
Bourdieu, P. (1991). Language and symbolic power (G. Raymond & M. Adamson, Trans.). Polity Press.
Collins, R. (2001). Social movements and the focus of emotional attention. In J. Goodwin, J. Jasper, & F. Polletta (Eds.), Passionate politics: Emotions and social movements (pp. 27–44). University of Chicago Press.
Collins, R. (2004). Interaction ritual chains. Princeton University Press.
Erlich, A. (2025). Two implications of survey research mode during war: Evidence from Russia's full-scale invasion of Ukraine. Post-Soviet Affairs, 41(6), 573–592. https://doi.org/10.1080/1060586X.2025.2529114
Foucault, M. (1977). Discipline and punish: The birth of the prison (A. Sheridan, Trans.). Pantheon Books.
Goffman, E. (1959). The presentation of self in everyday life. Anchor Books.
Groves, R. M., Fowler, F. J., Couper, M. P., Lepkowski, J. M., Singer, E., & Tourangeau, R. (2009). Survey methodology (2nd ed.). Wiley.
Habermas, J. (1989). The structural transformation of the public sphere: An inquiry into a category of bourgeois society (T. Burger, Trans.). Polity Press.
Kurasawa, F. (2004). A message in a bottle: Bearing witness as a mode of transnational practice. Theory, Culture & Society, 21(1), 79–111. 
Kutsenko, O. (2025). Framing war: The evolution of the social perception of war in Ukraine. Sociology: Theory, Methods, Marketing, 2025(2), 5–29. 
Noelle-Neumann, E. (1993). The spiral of silence: Public opinion, our social skin (2nd ed.). University of Chicago Press.
Papacharissi, Z. (2015). Affective publics: Sentiment, technology, and politics. Oxford University Press.
Rickard, K., Toal, G., Bakke, K. M., & O'Loughlin, J. (2025). The challenges of surveying in war zones: Lessons from Ukraine. Journal of Peace Research, 62(6), 2128–2135. 
Rosa, H. (2013). Social acceleration: A new theory of modernity. Columbia University Press.
van Dijck, J., Poell, T., & de Waal, M. (2018). The platform society: Public values in a connective world. Oxford University Press.
Zuboff, S. (2019). The age of surveillance capitalism: The fight for a human future at the new frontier of power. PublicAffairs.
ارسال نظر در مورد این مقاله
نام را وارد کنید.
نشانی پست الکترونیکی را به درستی وارد کنید.
وابستگی سازمانی را به درستی وارد کنید.
توضیحات را وارد کنید (حداقل 50 حرف)
CAPTCHA Image
شناسه امنیتی را به درستی وارد کنید.

  • تاریخ دریافت 02 خرداد 1405
  • تاریخ بازنگری 01 شهریور 1405
  • تاریخ پذیرش 14 شهریور 1405