فصلنامه تحقیقات فرهنگی ایران

فصلنامه تحقیقات فرهنگی ایران

از مدح تا نقد: دگرگونی کارکرد اجتماعی ادبیات فارسی در گذار از بوطیقای سنتی به مدرن و نقش شتاب‌دهنده مارکسیسم

نوع مقاله : مقاله علمی پژوهشی

نویسنده
استادیار جامعه‌شناسی گروه مطالعات فرهنگی، مؤسسه مطالعات فرهنگی و اجتماعی، تهران، ایران
10.22035/jicr.2027.3664.3869
چکیده
این مقاله دگرگونی کارکرد اجتماعی ادبیات فارسی را از بوطیقای سنتی به بوطیقای مدرن بررسی می‌کند و نشان می‌دهد که ادبیات در این گذار، اگرچه به کارکردهایی چون نقد اجتماعی، کنش انتقادی و آگاهی‌بخشی طبقاتی گرایش یافت، این حرکت همواره با بازگشت به سنت، تداوم کارکردهای پیشین در کنار کارکردهای نوین و تعامل با نیروهای متعدد فرهنگی و سیاسی همراه بوده است. مسئله اصلی پژوهش آن است که این گذار چگونه در سطح «کارکرد» ادبیات رخ داده و مارکسیسم، به‌ویژه از دهه ۱۳۲۰ به بعد، چه نقشی در شتاب‌بخشی و جهت‌دهی به آن داشته است. چارچوب نظری مقاله بر بوطیقای آندره لِفِور، مفهوم هژمونی آنتونیو گرامشی و نظریه ایدئولوژی لویی آلتوسر استوار است. روش تحقیق کیفی و تاریخی ـ تطبیقی است و با گزینش هدفمند نمونه‌هایی از شعر و نثر معاصر و متون نظری ـ تاریخی، از تحلیل محتوای کیفی هدایت‌شده و مقایسه نظام‌مند دو بوطیقا در سه سطح کارکرد، مخاطب و نسبت با قدرت بهره می‌گیرد. یافته‌ها نشان می‌دهد که بوطیقای سنتی در خدمت تثبیت نظم هژمونیک بود، در حالی که بوطیقای مدرن، با جابه‌جایی مخاطب به سوی مردم، چندگفتمانی‌شدن میدان ادبی و ساده‌سازی زبان، ادبیات را به عرصه نقد اجتماعی بدل کرد. همچنین، مارکسیسم با بازتعریف نقش نویسنده، برجسته‌سازی مبارزه طبقاتی، ترویج عدالت مادی و ادغام ادبیات در پویایی‌های سیاسی، این دگرگونی را شتاب بخشید و به پیدایش ژانرهایی چون شعر نیمایی، رمان اجتماعی و داستان کوتاه یاری رساند.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

آبراهامیان، یرواند (1377) ایران بین دو انقلاب (ترجمة احمد گل­محمدی و محمدابراهیم فتاحی). تهران: نی.
احمدی، اصغر؛ آقاگل‌زاده، فردوس؛ خلیلی، محمدعلی؛ قبادی، حسینعلی و جوادی‌یگانه، محمدرضا (۱۳۹۳). تأثیر تعاملات ادبی و بسیج منابع در شکل‌گیری گفتمان ادبیات داستانی سیاسی در دهه‌های چهل و پنجاه شمسی. راهبرد اجتماعی-فرهنگی، 3(10)، ۵۳-۸۴.
آلکساندر، ویکتوریا (۱۳۹۰). جامعه‌شناسی هنرها: شرحی بر اشکال زیبا و مردم‌پسند هنر (ترجمة اعظم راودراد). تهران: فرهنگستان هنر.
بهیان، شاپور (۱۳۸۸). حاجی آقا، برساخته‌ای گفتمانی یا نمونه نوعی بورژوازی ملی. جامعه‌شناسی هنر و ادبیات، 1(2)، 67-37.
جان‌بزرگی، علی (۱۳۸۵). فلسفۀ شعر سیاسی عبید زاکانی. قند پارسی، ۳۳ و ۳۴، ۱۳۲-۱۴۹.
جاویدشاد، مهدی؛ و حدائق، بهی (۱۳۹۷). گیله‌مرد بزرگ علوی: علیه ایدئولوژی یا ابزاری ایدئولوژیک؟ نقد ادبی، 11(۴۳)، ۳۹-۶۱.  https://dor.isc.ac/dor/20.1001.1.20080360.1397.11.43.2.2
جداری، وحید؛ رمضانی، عطا؛ و آقایاری زاهد، رضا (۱۴۰۳). بررسی ساختار تاریخی داستان‌های رضا براهنی از منظر جامعه‌شناسی ادبیات. اجتماعیات در ادب فارسی، 3(۶)، ۳۲-۴۶.  https://doi.org/10.30488/sipl.2024.446232.1047
جوادی یگانه، محمدرضا؛ و تفنگ‌سازی، بشیر (۱۳۹۱). تأثیر حزب توده بر ادبیات داستانی ایران (۱۳۵۷-۱۳۳۲). جامعه‌شناسی هنر و ادبیات، 4(2)، ۱-۲۰. https://doi.org/10.22059/jsal.2013.35931
حاجی‌آقابابایی، محمدرضا؛ و محمدی، غزاله (۱۴۰۲). شیوه‌های تأثیرگذاری حزب توده بر ادبیات معاصر ایران. پژوهش‌های ادبی، 4(82)، ۹-۳۷. https://dor.isc.ac/dor/20.1001.1.17352932.1402.20.82.7.2
حسنی باقری شریف­آباد، مهدی‌(۱۴۰۰). شعر سیاسی ایران از سقوط رضاشاه تا کودتای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲. فصلنامه زبان و ادب فارسی، ۴۷، ۴۷-۷۰.
حسنی کندسر، احمد (۱۳۹۰). اجتماعیات در ادب فارسی با نگاهی به سیر اندیشه و اعتقادات و اخلاقیات در ادب فارسی قرن ششم. زبان و ادب فارسی، 64(224)، ۶۳-۸۶.
خالقی دامغانی، محمدرضا؛ و نیکفرجام، حامد (۱۳۹۵). تحول کارکردی شعر، در بستر ساخت سیاسی اجتماعی ایران قرن نوزدهم. سیاست، 46(1)، ۶۷-۸5.   https://doi.org/10.22059/jpq.2016.57322
خلیقی، یاسمین؛ خزاعی فرید، علی و ناظمیان فرد، علی. (۱۳۹۴). تأثیرات ایدئولوژی چپ در عرصه انتخاب آثار ادبی جهت ترجمه (مورد پژوهی: آثار ادبی ترجمه شده در دوران فعالیت رسمی حزب توده(۱۳۳۲-۱۳۲۰). مطالعات زبان و ترجمه، 48(3)، ۱-۲۸.        https://doi.org/10.22067/lts.v48i3.48323
درخشنده، محمدرضا (۱۳۸۴). وطن‌خواهی در شعر سیاسی پس از مشروطه. حافظ، ۱۴، 38-37.
دهقانیان، جواد؛ و آرخی، محمود (۱۴۰۱). چالش سنت و مدرنیسم در ادب مشروطه. پژوهش های ادبی و اجتماعی، 1(1)، 33-50.
ذاکر اصفهانی، علیرضا (۱۳۸۱). ناسیونالیزم رمانتیک در افکار و آثار صادق هدایت. کتاب نقد، ۲۲، ۴۳-۶۶.
رضایتی کیشه خاله، محرم؛ و جلاله‌وند آلکامی، مجید (۱۳۹۳). تاریخ‌باوری و اسطوره رهایی در رمان‌های رئالیسم سوسیالیستی ادبیات فارسی. نقد ادبی، 7(۲۷)، ۲۹-۶۷. 
رنجبر، احمد (۱۳۸۹). تأویل سیاسی و اجتماعی داستان‌وارة سرگذشت کندوها. ادب‌پژوهی، 4(۱۱)، ۱۱۹-۱۴۲.
روحانی، مسعود؛ و عنایتی قادیکلایی، صدیقه (۱۳۸۹). مؤلفه‌های هویت ملی در شعر معاصر: مطالعه موردی شعر محمدرضا شفیعی کدکنی. مطالعات ملی، ۱۱(۲)، ۱۳۸۹، ۱۰۵-۱۲۶.
زرین‌کوب، عبدالحسین (۱۳۳۶). شعر بهار. سخن، سال هشتم، بهمن ۱۳۳۶ شماره ۱۰.
زندیه، حسن؛ و اسماعیلی، معصومه (۱۳۹۰). روح نامرئی شعر فارسی: تأثیر عامل‌های سیاسی و اجتماعی عصر پهلوی بر فراز و فرود رمانتیسم فارسی، جستارهای تاریخی.، 2(۱)، 155-127.
شریفیان، مهدی (۱۳۸۵). جامعه‌شناسی ادبیات صوفیان. دانشکده ادبیات و علوم انسانی (دانشگاه اصفهان)، ۴۷، ۱۱۷-۱۳۸.
شفیعی کدکنی، محمدرضا (۱۳۵۷). در کوچه باغ‌های نشابور (چاپ هفتم). تهران: توس.
شفیعی کدکنی، محمدرضا (۱۳۸۹). تلقی قدما از وطن. بخارا، ۷۵، ۱۵-۴۵.
شفیعی کدکنی، محمدرضا (۱۳۹0). با چراغ و آینه. تهران: سخن.
عطارزاده، مجتبی (۱۳۹۷). بازتاب تحولات سیاسی جامعه در شعر حماسی اخوان ثالث (مورد مطالعه شعر زمستان). مطالعات فرهنگی اجتماعی خراسان، ۱۲ (۴)، ۵۷-۹۰.  
علی‌اکبرزاده، سعید؛ علیمی، مهدی؛ و فلاح، علیرضا (۱۴۰۳). دیالکتیک سنت و مدرنیته در ادبیات سیاسی ایران؛ بررسی تطبیقی دو داستان «فارسی شکر است» و «رجل سیاسی». جستارنامه ادبیات تطبیقی، ۸(۲۷)، ۵۲-۸۲.
فراشاهی‌نژاد، یاسر (۱۳۹۸). پژوهشی در مبانی فکری نظریۀ ادبی حزب توده: ۱۳۳۰-۱۳۱۰ش. ایران نامک، ۴ (۱)، 109-85.
قنبری، بهمن؛ و دانی‌زاده جلودار، ابراهیم (۱۳۹۵). تطبیق نظریة جامعه‌شناسی با ساختار ادبی- اجتماعی رمان‌های سیمین دانشور. جستارهای نوین ادبی، ۱۹۴، ۱-۱۸.
محمدیان، حسن؛ پیروز، غلامرضا؛ و محسنی، مرتضی (۱۳۹۸). خوانش شعر شفیعی کدکنی در دهۀ پنجاه بر اساس نظریۀ ایدئولوژی آلتوسر. شعرپژوهی، 11(3)، ۱۶۹-۱۸۸.
محمودی، خسرو؛ منصوریان، حسین؛ و پارسایی، حمید (۱۴۰۰). بازتاب ابعاد سیاسی جامعه در داستان‌های تمثیلی مرزبان‌نامه، پنجاتترا و کلیله و دمنه مصور چاپ سنگی موزه ملک. هنر اسلامی، ۱۸(۴۳)، ۵۴۶-۵۶۴. https://doi.org/10.22034/ias.2021.296076.1665  
مصلح، پگاه (۱۳۹۵). نسبت «سیاست» و «امر سیاسی» در خوانش ادبیات ریتوریک: مطالعه موردی شعر سهراب سپهری. جستارهای سیاسی معاصر، 7(2)، ۶۹-۹۲.
ملکی، لطیفه (۱۳۸۶). نقش ادبیات در بازآفرینی اوضاع اجتماعی ایران عهد مغول. مسکویه، ۷، ۲۱۵-۲۳۰.
موسوی برازجانی، سیدمحمدتقی؛ و محمدی، محتشم (۱۴۰۲). بررسی عوامل ظهور و گسترش ادبیات چپ مارکسیستی در ایران. ادبیات پارسی معاصر، ۱۳(۱)، 298-273.   https://doi.org/10.30465/copl.2023.43892.3914
موسوی، سیدصادق؛ درودی، محمد؛ و اسلانی کتولی، نرجس (۱۳۹۳). تأثیر گفتمان غرب‌زدگی بر ادبیات داستانی دهه‌های چهل و پنجاه شمسی در ایران. ادب پژوهی.، 29(۲۹)، ۱۳۹-۱۶۰.  20.1001.1.17358027.1393.8.29.6.8
نساج، حسین و حاجی مزدارانی، محسن. (۱۳۹۳). گونه‌شناسی شعر فارسی از منظر ادب سیاسی. مطالعات میان رشته‌ای در علوم انسانی، 6(4)، ۸۵-۱۲۲.      https://doi.org/10.7508/isih.2014.24.006
نیک‌روش، پریا؛ بهشتی‌نیا، ابوطالب و محبی، سعید. (۱۴۰۳). آسیب‌شناسی گفتمان ناسیونالیسم در ایران معاصر در سایه خوانش آثار روشنفکران معاصر ایرانیک: نمونه موردی: آثار صادق هدایت و احمد کسروی. پژوهش‌نامه ایرانی روابط بین‌الملل، 2(۴)، ۴۸-۷۳.
واحد، اسدالله؛ و نوری باهری، محمدعلی (۱۳۹۱). نقد و بررسی شکوائیه‌های سیاسی در شعر قرن ششم. زبان و ادب فارسی (دانشگاه تبریز)، ۲۲۵، ۱۴۹-۱۷۴.
واردی، زرین (۱۳۸۰). اوضاع تاریخی، سیاسی و اجتماعی قرن هشتم و تأثیر آن بر شعر حافظ. سالنامه حافظ‌پژوهی، دفتر ۴، 156-169.
Lefevere, A. (2017). Translation, rewriting, and the manipulation of literary fame. Routledge.
Gramsci, A. (1992). Selections from the prison notebooks (Q. Hoare & G. N. Smith, Eds. & Trans.). International Publishers.
Althusser, L. (1971). Ideology and ideological state apparatuses. In Lenin and philosophy and other essays (pp. 127–186). Monthly Review Press.
ارسال نظر در مورد این مقاله
نام را وارد کنید.
نشانی پست الکترونیکی را به درستی وارد کنید.
وابستگی سازمانی را به درستی وارد کنید.
توضیحات را وارد کنید (حداقل 50 حرف)
CAPTCHA Image
شناسه امنیتی را به درستی وارد کنید.

مقالات آماده انتشار، پذیرفته شده
انتشار آنلاین از 01 فروردین 1406

  • تاریخ دریافت 08 خرداد 1405
  • تاریخ بازنگری 03 مهر 1405
  • تاریخ پذیرش 14 مهر 1405