این مقاله دگرگونی کارکرد اجتماعی ادبیات فارسی را از بوطیقای سنتی به بوطیقای مدرن بررسی می‌کند و نشان می‌دهد که ادبیات در این گذار، اگرچه به سمت کارکردهایی چون نقد اجتماعی، کنش انتقادی و آگاهی‌بخشی طبقاتی گرایش یافت، اما این حرکت همواره با بازگشت به سنت، تداوم کارکردهای پیشین در کنار کارکردهای نوین، و تعامل با نیروهای متعدد فرهنگی و سیاسی همراه بوده است. مسئله اصلی پژوهش آن است که این گذار چگونه در سطح «کارکرد» ادبیات رخ داده و مارکسیسم،(به‌ویژه از دهه ۱۳۲۰ به بعد)، چه نقشی در شتاب‌بخشی و جهت‌دهی به آن داشته است. چارچوب نظری مقاله بر بوطیقای آندره لوفور، مفهوم هژمونی آنتونیو گرامشی و نظریه ایدئولوژی لویی آلتوسر استوار است. روش تحقیق کیفی و تاریخی-تطبیقی است و با گزینش هدفمند نمونه‌هایی از شعر و نثر معاصر و متون نظری-تاریخی، از تحلیل محتوای کیفیِ هدایت‌شده و مقایسه نظام‌مند دو بوطیقا در سه سطح کارکرد، مخاطب و نسبت با قدرت بهره می‌گیرد. یافته‌ها نشان می‌دهد که بوطیقای سنتی در خدمت تثبیت نظم هژمونیک بود، در حالی که بوطیقای مدرن با جابه‌جایی مخاطب به سوی مردم، چندگفتمانی شدن میدان ادبی و ساده‌سازی زبان، ادبیات را به عرصه نقد اجتماعی بدل کرد. همچنین مارکسیسم با بازتعریف نقش نویسنده، برجسته‌سازی مبارزه طبقاتی، ترویج عدالت مادی و ادغام ادبیات در پویایی‌های سیاسی، این دگرگونی را شتاب داد و به پیدایش ژانرهایی چون شعر نیمایی، رمان اجتماعی و داستان کوتاه یاری رساند.