دانشیار گروه مطالعات فرامنطقه‌ای و جهانی دانشکده مطالعات جهان، دانشگاه تهران
10.22035/jicr.2027.3713.3906
چکیده
فدراسیون روسیه در سال‌های اخیر با بهره‌گیری از دیپلماسی علمی، سیاست‌ها و اقدامات گسترده‌ای برای بین‌المللی‌سازی مجلات علمی خود دنبال کرده است؛ بااین‌حال، تحولات ژئوپلیتیکی و تحریم‌های علمی غرب، موانع جدی در این مسیر ایجاد کرده‌اند. پژوهش حاضر با هدف بررسی سیاست‌ها، اقدامات و چالش‌های دیپلماسی علمی روسیه در این حوزه و استخراج درس‌هایی برای نظام علمی ایران، با رویکرد کیفی و روش مطالعه موردی انجام شده است. داده‌ها از طریق تحلیل اسناد و مدارک، شامل سیاست‌های وزارت علوم روسیه، گزارش‌های پایگاه‌های علم‌سنجی eLIBRARY.RU و RSCI، مصوبات کمیسیون عالی تصدیق درباره «فهرست سفید» نشریات و بیانیه‌های نهادهای بین‌المللی درباره تحریم‌های علمی، گردآوری و تحلیل شده‌اند. یافته‌ها نشان می‌دهد تحریم‌ها دسترسی پژوهشگران روس به پایگاه‌های داده و نشریات بین‌المللی را محدود کرده، به حذف تدریجی برخی مجلات از نمایه‌های معتبر انجامیده و تعاملات علمی فرامرزی را کاهش داده‌اند. روسیه در واکنش، با توسعه پایگاه‌های علمی داخلی و تقویت همکاری با کشورهای غیرغربی، ازجمله چین، هند و اعضای بریکس، بخشی از این محدودیت‌ها را جبران کرده است. نتایج بر ضرورت کاهش وابستگی به نمایه‌های غربی و حرکت به‌سوی راهبردهای چندجانبه مبتنی بر ظرفیت‌های داخلی در دیپلماسی علمیِ دوران تحریم تأکید دارند. برای ایران، توسعه پایگاه‌های ملی استنادی، انعقاد تفاهم‌نامه‌های دوجانبه با کشورهای غیرغربی، بازنگری در شاخص‌های ارزیابی علمی و سرمایه‌گذاری در مجلات دسترسی آزاد از درس‌های اصلی این تجربه‌اند. محدودیت پژوهش، دسترسی محدود به برخی اسناد داخلی روسیه بوده است؛ ازاین‌رو، پیشنهاد می‌شود اثربخشی راهبردهای اتخاذشده در پژوهش‌های آینده با روش‌های ترکیبی ارزیابی شود.
نیکنامی، رکسانا (1398). جایگاه دیپلماسی علم و فناوری در شکل‌دهی به قدرت نرم (مطالعه موردی: اتحادیه اروپا). فصلنامه سیاست، 49(2)، 561-585.
Ageev, V. N. (2024). On the strategy of scientific and technological development of the Russian Federation. National Security. nota bene, (5). https://doi.org/10.7256/2454-0668.2024.5.71704
Kozmenko, S., Vorontsova, A., Ostapenko, L., & Plastun, A. (2025). Sanctions on Russian academia: Are they efficient? Journal of International Studies, 18(2). https://doi.org/10.14254/2071-8330.2025/18-2/14
Krasnikov, G. (2024). BRICS nations look to science to defeat hunger, diseases—RAS chief. TASS. https://tass.com/science/1795311 (Data accessed on 14.06.2026).
Ministry of Science and Higher Education of the Russian Federation. (2026). Unified State List of Scientific Publications ("White List"). Russian Center for Scientific Information. https://journalrank.rcsi.science
Moskaleva, O., Pisl'yakov, V., Sterligov, I., Akoev, M., & Shabanova, S. (2017). Russian index of science citation: Overview and review. Proceedings of the 16th International Conference on Scientometrics and Informetrics (ISSI 2017), 1076–1077. https://www.hse.ru/mirror/pubs/share/direct/212918356
Shugurov, M. V. (2023). Assessment of sanctions against Russian science by foreign researchers: Diversity of approaches. Science Governance and Scientometrics, (4), 578–612.
Zreik, M. (2025). China-Arab academic engagement as track II diplomacy: A counter-narrative to Western securitization of knowledge exchange. Asian Review of Political Economy, 4, 12. https://doi.org/10.1007/s44216-025-00055-7
