نقش باستان‌مردم‌شناسی در شناخت کوچ‌گران بختیاری و ارتباط آن‌ها با خرفت‌خانه‌ها

نوع مقاله: مقاله علمی پژوهشی

نویسنده

استادیار باستان‌شناسی، گروه باستان‌شناسی، دانشکده باستان‌شناسی و مرمت دانشگاه هنر شیراز، شیراز، ایران.

چکیده

مدت‌ زیادی است که باستان‌شناسان برمبنای نظریه‌هایی مانند رهیافت مستقیم تاریخی، اقدام به مطالعۀ جوامع معاصر کرده و براساس مدارک باستان‌شناختی و مطالعات مردم‌نگاری، جوامع گذشته را بازسازی می‌کنند. آنچه در فرهنگ عامۀ مردم وجود دارد، بخشی از پژوهش‌های آن‌ها را دربر می‌گیرد. براساس آداب و رسوم فعلی که در میان مردم منطقۀ بختیاری‌نشین وجود دارد، برخی از آثار باستانی که «استودان» نام دارند را به کوچ‌گران مربوط دانسته و معتقدند، افراد فرتوت را هنگام کوچ در آن‌ها قرار می‌دادند. در این مقاله ابتدا محیط جغرافیایی منطقه به‌عنوان زمینۀ تحقیق قلمداد شده و سپس با نگاهی مردم‌شناسانه، قوم بختیاری و آداب‌و‌رسوم آن‌ها بررسی شده و سپس با رویکردی باستان‌شناختی و بررسی داده‌های جدید این حوزه، سعی در ارزیابی این امر داشته و آن را برآمده از اذهان عامه مردم به‌دلیل ناآشنایی آن‌ها با کاربری دقیق این آثار دانسته است.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


اقتداری، احمد (1375). آثار و بناهای تاریخی خوزستان (چاپ دوم). تهران: انتشارات انجمن آثار و مفاخر فرهنگی.

امان، دیتر (1369). بختیاری‌ها: عشایر کوچ‌نشین ایرانی در پویه تاریخ (چاپ دوم؛ مترجم: سید‌محسن محسنیان). مشهد: معاونت فرهنگی آستان قدس‌رضوی.

 امانی، منصور (1382). تاریخ ایذه و قوم بختیاری. تهران: مؤسسه مطبوعاتی دارالکتاب (جزایری).

 امیر‌احمدی، بهرام (1368). کوچ‌نشینی در خوزستان. فصلنامه عشایری ذخایر انقلاب، 8 و9، 145– 117.

امیر‌احمدی، بهرام (1378). مسکن در ایل بختیاری (قسمت اول). فصلنامه عشایری ذخایر انقلاب (علمی- فرهنگی)، 1(21)، 79 – 65.

جعفری، محمدجواد (1386). ساختارهای مختلف تدفین در دوران تاریخی فارس بر اساس بررسی روشمند دامنه‌های شمالی کوه رحمت (پایان نامه کارشناسی ارشد دانشگاه تهران)، دانشگاه تهران.

چایچی امیرخیز، احمد؛ و سعیدی هرسینی، محمدرضا (1381). نگاهی به تدفین تابوتی در ایران باستان. تهران: انتشارات سمیرا.

حاتمی، مهرداد؛ و عرب، حسنعلی (1386).  نگاهی به استودان‌های صخره‌ای شوشتر و قابلیت آنها در جذب توریسم. اولین همایش منطقه‌ای بررسی راهکارهای تقویت صنعت توریسم در استان خوزستان، شوشتر.

درخشی، حسن؛ عرب، حسنعلی؛ و کریمی‌وند، قاسم (1386). مطالعه معماری صخره‌ای (گوردخمه) شهرستان گتوند و شواهد استخوانی آنها. مجموعه مقالات نخستین همایش منطقه‌ای باستان استخوان‌شناسی، دانشگاه آزاد اسلامی واحد میانه.

رشیدیان، نیره‌زمان (1371). نگاهی به تاریخ خوزستان (چاپ سوم). تهران: انتشارات بوعلی.

 رهبر، مهدی؛ و نصراله‌زاده، سیروس (1383). گزارشی از دخمه ساسانی و کتیبه آن در شوشتر. نامه پژوهشگاه میراث فرهنگی کشور، 8، 92-91.

رهنمایی، محمد‌تقی(1370). توان‌های محیطی ایران (زمینه‌های جغرافیایی طرح جامع سرزمین) (چاپ اول). تهران: انتشارات مرکز مطالعات و تحقیقات شهرسازی و معماری ایران.

سام آرام، عزت‌الله (1372). از غرب خانه عشایری تا سرای سالمندان خصوصی تهران. فصلنامه علوم اجتماعی، 2(3و4)، 165-154.

فاضلی، محمدتقی (1385). سنگ نوشته نویافته به زبان پهلوی ساسانی در تخت قیصر شوشتر. فصلنامه علوم اجتماعی دانشگاه آزاد شوشتر، 2، 52-49.

فیلبرگ، کارل گونار (1369). ایل پاپی کوچ‌نشینان شمال‌غرب ایران، مترجم: اصغر کریمی. تهران: انتشارات فرهنگسرا.

 قربانی، حمیدرضا (1384). برهم‌کنش اقتصادی­ـ­اجتماعی کوچ‌گران و یکجانشینان و نقش آن بر تحول الگوهای استقراری در زاگرس‌مرکزی در دوره کلکولیتیک (مردم باستان‌شناسی) (پایان‌نامه کارشناسی‌‌ارشد).  دانشگاه تربیت‌مدرس.

کارگر، بهمن (1368). مقابر اورارتوییان در آذربایجان شرقی. مجله باستان‌شناسیو تاریخ، 3(2)، 58-56.

کخ، هاید ماری (1385). از زبان داریوش (چاپ یازدهم؛ مترجم: پرویز رجبی). تهران: نشر کارنگ.

گیرشمن، رومن. ( 1380). تاریخ ایران از آغاز تا اسلام (ترجمه: محمد معین). چاپ سیزدهم، تهران: شرکت انتشارات علمی و فرهنگی.

 محمودی‌بختیاری، سیاوش (1382). جامعه‌شناسی کاربردی عشایری (چاپ اول). اهواز: انتشارات مهزیار.

مشیری، سید‌رحیم؛ و مولایی، نصرالله (1379). درآمدی بر اقتصاد کوچ‌نشینان ایران (چاپ اول). تهران: نشر قومس.

مقدم، عباس (1385). بررسی باستان‌شناسی دشت میانآب شوشتر. تهران: انتشارات سازمان میراث فرهنگی.

نیک‌خلق، علی‌اکبر؛ و نوری، عسگری (1382). زمینه جامعه‌شناسی ایران (چاپ چهارم). تهران: انتشارات چاپخش.

وایت هاوس، دیوید (1353). کاوش‌های باستان‌شناسی سیراف (مترجم: حسین بختیاری). مجله بررسی‌های تاریخی،  55، 274-221.

هرتسفلد، ارنست (1381). ایران در شرق باستان (مترجم: همایون صنعتی زاده). تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.

هوف، دیتریش (1380). قبور زرتشتی ـ ­ساسانی در فارس (مترجم: حسن اکبری). مجله باستانپژوهی، 8، 52-50.

هول، فرانک (1352). دوره پیش‌از‌تاریخ در جنوب‌غربی ایران «لرستان» (چاپ اول؛ مترجم: سکندر امان­اللهی بهاروند). لرستان: انتشارات فرهنگ و هنر.

Mortensen, P. (1972). Seasonal camps and early villages in the Zagros. In P. Ucko, R. Tringham, & G. W. Dimbeleby, (Eds.), Man, Settlement and Urbanism (pp. 293-297), London: Duckworth. 

.