هژمونی گفتمان شعر مأیوس در دهه هشتاد؛ مطالعهٔ موردی اشعار علیرضا آذر

نوع مقاله: مقاله علمی پژوهشی

نویسندگان

1 استادیار علوم سیاسی، دانشکده حقوق و علوم سیاسی، دانشگاه تهران، تهران، ایران

2 دانشجوی دکترای علوم سیاسی، دانشکده حقوق و علوم سیاسی، دانشگاه تهران، ایران

چکیده

برمبنای نظریه و روش تحلیل گفتمان، بین معرفت و فرایندهای اجتماعی و تاریخی، پیوند ناگسستنی‌ وجود دارد. فرایندهای اجتماعی و تاریخی، شیوه‌های فهم انسان‌ها از جهان را خلق و دگرگون می‌کنند و ازسوی‌دیگر، از طریق شیوه‌های فهم جهان، هدایت می‌شوند. براین‌اساس، آثار ادبی و هنری، در خلأ تولید نمی‌شوند و با متن و بستر اجتماعی و تاریخی خود رابطه‌ای دوسویه دارند. در مقاله حاضر، گفتمانی که در سال‌های پایانی دهه 1380 در فضای شعر کشور هژمون شده است، با واکاوی اشعار علیرضا آذر ‌ـ‌به‌عنوان یکی از مطرح‌ترین عرضه‌کنندگان این گفتمان‌ـ‌ بررسی می‌شود و مؤلفه‌های چهارگانه آن (آرمان‌گریزی، ناامیدی، شخص‌محوری، و میل به خودکشی و انهدام خویشتن) در ارتباط با تحولات سیاسی و اجتماعی ایران از زمان پیروزی انقلاب اسلامی تاکنون، تبیین می‌شود. تحلیل انتقادی به روش نورمن فرکلاف، چرایی و چگونگی مفصل‌بندی جهان به‌گونه‌ای خاص را در گفتمان اخیر توضیح می‌دهد و کارکرد ایدئولوژیک آن را در جاودانه نشان دادن مفاهیم محدود تاریخی نشان می‌دهد.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


احمدی نژاد، محمود (1387). دولت ایرانی -  اسلامی: سیری در مبانی و مولفه‌های تکوین دولت بومی در آرای دکتر محمود احمدی‌نژاد. تهران: مرکز پژوهش و اسناد ریاست جمهوری، نشر جمهور‏.

اختصاری، فاطمه (1393). منتخبی از شعرهای شاد به همراه چند عکس یادگاری. تهران: نیماژ.

اشرف، احمد؛ و بنوعزیزی، علی (1387). طبقات اجتماعی، دولت و انقلاب در ایران (مترجم: سهیلا ترابی‌فارسانی). تهران: انتشارات نیلوفر.

امین‌پور، قیصر (1363). تنفس صبح. تهران: سازمان تبلیغات اسلامی.

آبراهامیان، یرواند (1378).  ایران بین دو انقلاب: درآم‍دی‌ ب‍ر ج‍ام‍ع‍ه‌ش‍ن‍اس‍ی‌ س‍ی‍اس‍ی‌ ای‍ران‌ م‍ع‍اص‍ر(مترجم: احمد گل‌محمدی، و محمدابراهیم فتاحی). تهران: نشر نی.

آبراهامیان، یرواند (1389). تاریخ ایران مدرن (مترجم: محمدابراهیم فتاحی). تهران: نشر نی.

آذر، علیرضا (1392). اسمش همین است. تهران: نشر نیماژ.

آذر، علیرضا (1393). آتایا. تهران:نشر نیماژ.

حسین‌زاده، محمدعلی (1386). گفتمان‌های حاکم بر دولت‌های بعد از انقلاب در جمهوری اسلامی ایران. تهران: مرکز اسناد انقلاب اسلامی.

رسایی، حمید (1380). پایان داستان غم‌انگیز (جلد اول). تهران: کیهان.

زیباکلام، صادق (1378). مقدمه‌ای بر انقلاب اسلامی. تهران: روزنه.

سلطان‌پور، سعید (1354). آوازهای بند. برلین: فدارسیون جهانی محصلین و دانشجویان ایرانی.

ضیایی، حسام؛ و صفایی، علی (1389). بررسی جامعه‌شناختی گفتمان‌های شعر جنگ تحمیلی. نشریه ادبیات پایداری، 1(2)، 218-189.

طاهری، قدرت‌الله (1393). بانگ در بانگ (طبقه‌بندی، نقد و تحلیل جریان‌های شعری معاصر ایران از ۱۳۵۷ تا ۱۳۸۰). تهران: نشر علمی.

فرکلاف، نورمن (1379). تحلیل انتقادی گفتمان (مترجم: فاطمه شایسته‌پیران و دیگران).تهران: مرکز مطالعات و تحقیقات رسانه‌ها.

کاشی، محمدجوادغلامرضا (1379). جادوی گفتار: ذهنیت فرهنگی و نظام‌های معانی در انتخابات دوم خرداد). تهران: آینده‌پویان.

 لنگرودی، شمس (1377). تاریخ تحلیلی شعر نو (جلد چهارم). تهران: نشر مرکز.

لنگرودی، شمس (1377). تاریخ تحلیلی شعر نو (جلد سوم). تهران: نشر مرکز.

مارش، دیوید؛ و استوکر، جری (1378). روش و نظریه در علوم سیاسی (مترجم: امیرمحمد حاجی‌یوسفی). تهران: پژوهشکده مطالعات راهبردی.

مارکس، کارل (1377). هیجدهم برومر لوئی بناپارت (مترجم: باقر پرهام). تهران: نشر مرکز.

موسوی، مهدی (1393). غرق شدن در آکواریوم. تهران: نشر نیماژ.

نظری، مرتضی (1383). دین، فرهنگ و دولت در نگاه سیدمحمد خاتمی، رییس‌جمهور. تهران: موسسه فرهنگی و هنری عرش‌پژوه.

هراتی، سلمان (1364). از آسمان سبز. تهران: سازمان تبلیغات اسلامی.

هراتی، سلمان (1367). دری به خانه خورشید (مجموعه شعر). تهران: سروش.

یورگنسن، ماریان؛ و فلیپس، لوئیز (1389). نظریه و روش در تحلیل گفتمان (مترجم: هادی جلیلی). تهران: نشر نی.

Fairclough, N. (2010). Critical discourse analysis: The critical study of language.  London: Longman.

Fairclough, N. (1999). Discourse and social change. London: Polity Press.

Foucault, M. (1991). Discipline and punish: The birth of the prison. London: Penguin.