فصلنامه تحقیقات فرهنگی ایران

فصلنامه تحقیقات فرهنگی ایران

بازتولید حافظه جمعی از جنگ تحمیلی آمریکایی‌ــ‌صهیونیستی در روایت‌های مجازی: مردم‌نگاریِ شبکه‌ای

نوع مقاله : مقاله علمی پژوهشی

نویسنده
دانشیار انسان‌شناسی سیاسی، دانشکده علوم اجتماعی، دانشگاه تهران، تهران، ایران
چکیده
این پژوهش به تبیین چگونگی بازتولید حافظه جمعی از جنگ در بستر شبکه‌های اجتماعی، با تمرکز بر اینستاگرام، می‌پردازد. با توجه به تحول ماهیت حافظه در عصر دیجیتال، مطالعه حاضر بررسی می‌کند که روایت‌های جنگی چگونه در تعامل میان کاربران، رسانه‌ها و ساختارهای پلتفرمی شکل می‌گیرند، بازتفسیر می‌شوند و به حافظه‌ای جمعی تبدیل می‌گردند. همچنین، نقش چارچوب‌های اجتماعی و عناصر نمادین و عاطفی در این فرایند تحلیل می‌شود. پژوهش با رویکرد کیفی و روش مردم‌نگاری شبکه‌ای (نتنوگرافی) انجام شده است. میدان مطالعه، اینستاگرام و جامعه هدف، کاربران فارسی‌زبان فعال در تولید و تعامل با محتوای مرتبط با روایت‌های جنگ تحمیلی آمریکایی ـ صهیونیستی علیه ایران بوده‌اند. داده‌ها به‌صورت هدفمند از پست‌ها، کامنت‌ها، هشتگ‌ها و صفحات کلیدی گردآوری شده و شامل ۳۷۵ واحد داده‌ای (۶۰ پست، ۳۰۰ کامنت، ۱۵ صفحه و ۲۰ هشتگ) بوده است. تحلیل داده‌ها با روش تحلیل مضمون و طی مراحل کدگذاری مفاهیم، تشکیل خرده‌مقوله‌ها و استخراج مقوله‌های اصلی انجام شده است. برای افزایش اعتبار یافته‌ها نیز از مثلث‌سازی داده‌ها، اشباع نظری، بازبینی همتایان و ثبت دقیق فرایند تحلیل استفاده شده است. یافته‌ها نشان داد که بازتولید حافظه جمعی در اینستاگرام از طریق تکرار و بازنشر روایت‌ها، بازتفسیر محتوا، نمادسازی و تعامل کاربران صورت می‌گیرد. همچنین، چهار چارچوب اجتماعی اصلی شامل کاربران عادی، رسانه‌ها، کنشگران تأثیرگذار و الگوریتم‌های پلتفرم شناسایی شد. در بعد نمادین و عاطفی، عناصر بصری، زبان احساسی، نمادهای فرهنگی و روایت‌های داستانی نقش تعیین‌کننده‌ای در تثبیت حافظه جمعی دارند. یافته‌ها همچنین نشان می‌دهد که حافظه جمعی در فضای دیجیتال ماهیتی سیال، چندصدایی و مبتنی بر احساسات دارد و به فرایندی تعاملی، پویا و چندلایه تبدیل شده است؛ فرایندی که در آن مرز میان تولیدکننده و مصرف‌کننده محتوا کمرنگ شده و کاربران، رسانه‌ها و ساختارهای فناورانه به‌طور هم‌زمان در شکل‌دهی به حافظه نقش دارند. این مطالعه بر اهمیت ابعاد عاطفی، نمادین و تعاملی در تحلیل حافظه جمعی از جنگ تأکید می‌کند و نشان می‌دهد که درک این فرایند برای تحلیل پدیده‌های اجتماعی در شرایط بحرانی، همچون جنگ، ضروری است.

کلیدواژه‌ها

فرزبد، محمدمهدی؛ و جانعلی‌زاده، حیدر (1397). حافظۀ جمعی نسل‌ها از جنگ هشت‌سالۀ ایران و عراق. مطالعات فرهنگی و ارتباطات، 14(50)، 35-58.
طاهری‌کیا، حامد (1404). زنان ایرانی و دگرگونی حافظه انتقادی در وضعیت دیجیتال. مطالعات فرهنگی و ارتباطات، 21. (79)، 45-74.
Alexander, J. C. (2004). Cultural trauma and collective identity. University of California Press.
Assmann, J. (2011). Cultural memory and early civilization: Writing, remembrance, and political imagination. Cambridge University Press.
Bandak, A., Crone, C., & Mollerup, N. G. (2024). Re-Collections: Images beyond the Archive. Visual Anthropology, 37(1), 1–18. https://doi.org/10.1080/08949468.2023.2285211
Boyd, D., & Crawford, K. (2012). Critical questions for big data: Provocations for a cultural, technological, and scholarly phenomenon. Information, Communication & Society, 15(5), 662–679.
Castells, M. (2010). The Rise of the Network Society. Wiley-Blackwell.
Couldry, N., & Hepp, A. (2017). The mediated construction of reality. Polity Press.
Graus, D., Dongen, S. V., & Trieschnigg, D. (2017). The birth of collective memories: Analyzing emerging entities in text streams. In Proceedings of the ACM Conference on Web Science (WebSci '17). https://doi.org/10.1145/3091478.3091500
Halbwachs, M. (1992). On collective memory. University of Chicago Press.
Hoskins, A. (2011). 7/7. and connective memory: Interactional trajectories of remembering in post-scarcity culture. Memory Studies, 4(3), 269–280. https://doi.org/10.1177/1750698011402582
Hoskins, A. (2018). Digital memory studies: Media pasts in transition. Routledge.
Hoskins, A., & O’Loughlin, B. (2010). War and media: The emergence of diffused war. Polity Press.
Hoskins, A., & Shchelin, P. (2023). The War Feed: Digital War in Plain Sight. American Behavioral Scientist, 67(3), 449-463. https://doi.org/10.1177/00027642221144848
Kozinets, R. V. (2015). Netnography: Redefined. Sage.
Liudmyla, K., & Valeriia, B. (2026). Social media as a platform for shaping collective memory of the events of the Russian-Ukrainian war. Innovation: The European Journal of Social Science Research, 39(3), 1033–1048. https://doi.org/10.1080/13511610.2025.2574670
Saber, D., & Rahman al-Jaloud, A. (2024). The Syrian Archive Digital Memory Project: Archiving as Testimony, as Evidence, as Creative Practice. Visual Anthropology, 37(1), 19–34. https://doi.org/10.1080/08949468.2023.2285215
Serafinelli, E. (2020). Networked remembrance: How digital media are reshaping memory practices. Social Media + Society, 6(3). https://doi.org/10.1177/2056305120940799
Smale, S. de. (2020). Memory in the margins: Vernacular war memories on YouTube (Master’s thesis, Utrecht University). https://studenttheses.uu.nl
ارسال نظر در مورد این مقاله
نام را وارد کنید.
نشانی پست الکترونیکی را به درستی وارد کنید.
وابستگی سازمانی را به درستی وارد کنید.
توضیحات را وارد کنید (حداقل 50 حرف)
CAPTCHA Image
شناسه امنیتی را به درستی وارد کنید.

  • تاریخ دریافت 19 اردیبهشت 1405
  • تاریخ بازنگری 01 مرداد 1405
  • تاریخ پذیرش 14 مرداد 1405