فصلنامه تحقیقات فرهنگی ایران

فصلنامه تحقیقات فرهنگی ایران

زخم و روایت: مردم‌شناسی حافظه، تروما و بازنمایی در جنگ رمضان

نوع مقاله : مقاله علمی پژوهشی

نویسنده
استادیار مطالعات فرهنگی، دانشکده علوم اجتماعی، دانشگاه علامه طباطبایی، تهران، ایران
10.22035/jicr.2026.3755.3943
چکیده
این مقاله با رویکردی مردم‌نگارانه به تحلیل بازنمایی تروما در جنگ رمضان (اسفند ۱۴۰۴ تا شهریور ۱۴۰۵) می‌پردازد و فرایند دگردیسی «زخم» به «روایت» و «سوگ» به «حماسه» را واکاوی می‌کند. با وقوع جنگ، خیابان و میدان‌های شهر از معابری برای رفت‌وآمد به میدانی برای حضور مردم‌تبدیل شد، نوعی آیین خودجوش سوگ حماسی یک ملت در مواجهه با ترومای تمام‌عیار جنگ. داده‌ها از طریق حضور مستمر در میادین و محلات تهران (بیش از ۲۰۰ شب)، مصاحبه‌های عمیق با ۷۶ مشارکت‌کننده، مردم‌نگاری بصری و تحلیل اسناد هنری و رسانه‌ای گردآوری‌شده و با روش تحلیل تماتیک تحلیل شده‌اند. مضامین استخراج شده در چهار سطح سازماندهی شده‌اند: ۱) ترومای بدنی و سوگ شخصی؛ ۲) ترومای روانی-اجتماعی و «زخم نامرئی»؛ ۳) بازنمایی مناسکی تروما در فضای عمومی (سوگ حماسی، نمادسازی بصری، رژیم صوتی، روایت بعثت ملت)؛ و ۴) بازنمایی هنری و رسانه‌ای (عکاسی، ادبیات، سینما، موسیقی، جنگ روایت‌ها). یافته‌های این مقاله نشان می‌دهد که در غیاب نهادهای رسمی، زیرساخت‌های اجتماعی خودجوش و آیین‌های شبانه، تروما را به حافظه جمعی و خودآگاهی تاریخی تبدیل کرده و الگویی بومی از «سوگ حماسی» پدید آورده‌اند. این الگو، ریشه در حافظه تاریخی شیعی-ملی دارد و «رنج» را به «مقاومت تمدن‌ساز» بدل می‌کند. مقاله بر ضرورت صیانت از سرمایه اجتماعی داغ و به‌رسمیت‌شناختن عاملیت مردمی در بازنمایی تروما تأکید دارد.

کلیدواژه‌ها

اشرفی، محسن؛ و اشرفی، مرتضی (۱۴۰۵). مدل ایرانی سیاست‌گذاری روایت جنگ در سینمای ایران. پژوهشنامه تاریخ، سیاست و رسانه، 9(1)، ۱۴۷-۱۸۸.
جانعلیزاده چوب‌بستی، حیدر؛ فرزبد، محمدمهدی (1395). نشانه‌شناسی حافظه جمعی جنگ ایران و عراق (دفاع مقدس): بررسی موردی تصاویر هم‌رسانی‌شده در شبکه‌های اجتماعی مجازی. مطالعات مردم‌شناحتی میراث‌فرهنگی، ۲ (۱)، ۲۸-۴۹.
سلیمی، مینو (۱۴۰۴). مطالعه نقش حافظه فرهنگی در مواجهه با فجایع؛ مطالعه موردی تجربه جنگ و زلزله در سرپل ذهاب. نامه انسان‌شناسی، 22(۴۱)، ۱۳-۳۲. https://doi.org/10.22034/jasi.2026.2080016.1597
سینا، خسرو (۱۴۰۴). از پساحافظه تا مکان‌های تروماتوپیک: تحلیلی بر بازنمایی تروما در آثار وجدی معود. پژوهش‌های ادبیات تطبیقی، ۱۳ (۱)، ۵۹-۸۸.
فرزبد، محمدمهدی؛ و جانعلی‌زاده چوب‌بستی، حیدر (۱۳۹۶). طرحواره‌های حافظه نسلی از جنگ ایران و عراق. فصلنامه مطالعات فرهنگ - ارتباطات، 18(۴۰)، 155-۱۲۳. https://doi.org/10.22083/jccs.2018.106245.2301
فرزبد، محمدمهدی؛ و جانعلی‌زاده چوب‌بستی، حیدر (۱۳۹۷). حافظه جمعی نسل‌ها از جنگ هشت ساله ایران و عراق. فصلنامه مطالعات فرهنگی و ارتباطات، 14(۵۰)، ۳۵-۵۸. https://www.jcsc.ir/article_31480.html
فولادی‌نسب، کاوه (1405). نوشتن زیر سایه جنگ. تهران: مهرگان خرد.
مرادی، علیرضا؛ رحیمی موقر، وفا؛ میرآقایی، علی‌محمد؛ پرهون، هادی؛ و میرزایی، جعفر (1392). بازیابی حافظه شرح حال, ارزیابی تروما و تعریف خود در افراد مبتلا به اختلال تنیدگی پس از سانحه. مجله روانشناسی، 17(3) ، 242-259.
Alexander, J. C., Eyerman, R., Giesen, B., Smelser, N. J., & Sztompka, P. (2004). Cultural trauma and collective identity. University of California Press.
Butler, J. (2009). Frames of war: When is life grievable? Verso.
Collins, R. (2004). Interaction ritual chains. Princeton University Press.
Das, V. (2007). Life and words: Violence and the descent into the ordinary. University of California Press.
Dossa, P. (2024). Afghanistan remembers: Gendered histories and embodied memories. University of Toronto Press.
Halbwachs, M. (1925). Les cadres sociaux de la mémoire.
Halbwachs, M. (1950). La mémoire collective.
Hinton, A. L., & Hinton, D. E. (Eds.). (2023). Vietnam, a war, not a country: Cultural trauma and collective memory. Amsterdam University Press.
Hirschberger, G. (2018). Collective trauma and the social construction of meaning. Frontiers in Psychology, 9, Article 1441. https://doi.org/10.3389/fpsyg.2018.01441
Koh, D. Y. (2023). The Korean War and postmemory generation: Contemporary Korean arts and films. Routledge.
Landsberg, A., & Rachamimov, A. (Eds.). (2020). Renegotiating postmemory: The Holocaust, memory, and the contemporary. Boydell & Brewer.
Lincoln, Y. S., & Guba, E. G. (1985). Naturalistic inquiry. Sage Publications.
Sontag, S. (2003). Regarding the pain of others. Farrar, Straus and Giroux.
Turner, V. W. (1969). The ritual process: Structure and anti-structure. Aldine.
Ullah, I. (2020). War memory, psychological trauma, and literary witnessing: Afghan cultural production in focus. SAGE Open, 10(3), 1–11. https://doi.org/10.1177/2158244020961128
Winter, J. (1995). Sites of memory, sites of mourning: The Great War in European cultural history. Cambridge University Press.
ارسال نظر در مورد این مقاله
نام را وارد کنید.
نشانی پست الکترونیکی را به درستی وارد کنید.
وابستگی سازمانی را به درستی وارد کنید.
توضیحات را وارد کنید (حداقل 50 حرف)
CAPTCHA Image
شناسه امنیتی را به درستی وارد کنید.

  • تاریخ دریافت 25 اردیبهشت 1405
  • تاریخ بازنگری 01 مرداد 1405
  • تاریخ پذیرش 10 مرداد 1405