فصلنامه تحقیقات فرهنگی ایران

فصلنامه تحقیقات فرهنگی ایران

رمزگشایی اهل سنت از سریال‌های تاریخی ‌ـ ‌مذهبی سیما؛ مطالعۀ موردی آثار شاخص داوود میرباقری

نوع مقاله : مقاله علمی پژوهشی

نویسندگان
1 استادیار علوم ارتباطات، گروه علوم نوین رسانه، دانشکدۀ ارتباطات دانشگاه صدا و سیما
2 دانشجوی کارشناسی ارشد علوم ارتباطات، دانشگاه صدا و سیما (تهران)
چکیده
هدف این نوشتار، بررسی چگونگی انواع مفاهمۀ گفتمانی سریال‌های مذهبی‌ـ‌تاریخی از منظر رمزگشایی مخاطب اهل سنت است و به این سبب، به تحلیل گفتمان مهم‌ترین سریال‌های مذهبی‌ـ‌تاریخی سیمای جمهوری اسلامی ایران، به کارگردانی داوود میرباقری ـ‌مطالعۀ موردی سه سریال شاخص امام علی (ع)، مسافر ری و مختارنامه‌ـ از منظر اهل سنت پرداخته و با ملاحظۀ حقوق اقلیت‌های دینی در رسانۀ ملی، به‌تصریح و تشریح دو اصل بنیادین «حفظ وحدت» و «صدور گفتمان انقلاب» در راستای «منافع ملی» و «التزام عملی به قانون اساسی» می‌پردازد. همچنین به این پرسش پاسخ می‌دهد که پیامدهای عدم رعایت این دو اصل در ساخت و توزیع محتوای سریال‌های تاریخی‌ـ‌مذهبی چیست؟ نظریه‌های به‌کار رفته در این پژوهش عبارتند از: نظریۀ استفاده، نظریۀ خشنودی و مدل رمزگذاری‌ـ‌رمزگشایی استوارت هال. روش تحقیق در این پژوهش، تحلیل گفتمان متن و فرامتن (از منظر مخاطب هدف پژوهش) بوده که با بهره‌گیری از مدل سناریوسازی استقرایی چهارگانه، به جمع‌بندی و ارائۀ راهکار می‌پردازد. از این‌رو، یافته‌های تحقیق بر فرض‌های مختلف مخاطب‌شناختی و واکنش‌های متفاوت آنان (شامل طیف وسیعی اعم از کم‌توجهی، عدم استفاده از رسانه، خودتحریمی رسانه‌ای، انزوا، مذاکره و حتی تقابل) مبتنی است. بنابراین، با تأکید بر هویت ملی و ساخت سریال‌هایی از شخصیت‌ها یا دوره‌های تاریخی مورد وفاق شیعه و سنی، می‌توان به سمت وحدت‌آفرینی و پرهیز از مسئله‌سازی گام نهاد.
کلیدواژه‌ها

موضوعات


ابن أنس، مالک (1985م). موطأ مالک، (محمد فؤاد عبد الباقی، المحرر). بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
ابن حنبل، احمد (2008م). مسند الإمام احمد بن حنبل، (المجلد الخامس)، (أحمد معبد عبدالکریم، المحرر). جدة: دار المنهاج.
ابن ماجه، ابوعبداﷲ محمد بن یزید (1417ق). السنن الأربعة، (الألبانی، المحرر). الریاض: مکتبة المعارف للنشر و التوزیع.
أبو داود، سلیمان بن الأشعث السجستانی الأزدی (2007م). سنن أبی داود. (المجلد الرابع). بیروت: المکتبة العصریة.
ابوالقاسمی، محمدجواد (1382). آسیب‌شناسی فرهنگی انقلاب اسلامی. اندیشه انقلاب اسلامی، (7و8)، 162ـ131.
اطهری، سید حسین؛ زمانی، سمیه (1392). تحلیل انتقادی گفتمان صدور انقلاب امام خمینی قدس سره (60-1357). مطالعات انقلاب اسلامی، 9 (34)، 200ـ181.
امینی، حسن (1389/ 10/09). مختارنامه توهینی به صحابۀ پیامبر اسلام. (ر. جمالی، مصاحبه‌کننده) بازیابی از:  http://www.radiofarda.com/articleprintview/2263323.html
انجمن آینده‌نگری ایران (1389). روش سناریو در یک نگاه. آموزش آینده‌پژوهی؛ ماهنامه الکترونیکی انجمن آینده‌نگری ایران. (2)، 12.
آشنا، حسام‌الدین (2015/08/24). از منبر تا تلویزیون. بازیابی از وبلاگ حسام‌الدین آشنا: http://ashna1343.persianblog.ir
باهنر، ناصر (1386). رسانه‌ها و دین: از رسانه‌های سنتی اسلامی تا تلویزیون (نسخه دوم). تهران: مرکز تحقیقات صدا و سیمای جمهوری اسلامی ایران.
باهنر، ناصر؛ جعفری کیذقان، طاهره (1389). تلویزیون و تأثیرات کاشتی آن بر هویت فرهنگی ایرانیان. تحقیقات فرهنگی ایران، 3 (12)، 156ـ131.
بصیری، مریم (1381). سفری بی‌سرانجام (نقد فیلم). پیام زن. (122).
بلاذری، احمد بن یحیی (1417ق). أنساب الأشراف، (المجلد الثانی). بیروت: دار الفکر العربی.
بی آزار شیرازی, عبدالکریم. (1354). اسلام آیین همبستگی. تهران: بعثت.
پوررحمان برندق، محرم (1388). امنیت ملی و اقلیت‌های قومی و دینی در جمهوری اسلامی ایران. حصون، 19، 222ـ205.
الترمذی، محمد بن عیسى (1956م). سنن الترمذی. (المجلد الخامس). (أحمد شاکر، محمد فؤاد عبد الباقی و إبراهیم عطوة عوض، المحررون). القاهرة: مطبعة مصطفى الحلبی.
جاد الحق (1980م/08/17). حکم تجسید شخصیات الصحابه سینیمائیا و تلیفزیونیا. تم الاسترداد من دارالافتاء المصریة: http://www.dar-alifta.org
جام جم (1389/10/16). پاسخ آیت‌الله مکارم به معترضان «مختارنامه». بازیابی از جام جم: http://www1.jamejamonline.ir
جامعۀ خبری تحلیلی الف (1390/ 02/28). برگزاری مراسم تجلیل از عوامل سریال مختارنامه. بازیابی از: http://alef.ir
جعفری، محمدصابر (1389). مختار، منتقم خون امام حسین(ع) نیست. مجله امان، 28، 38ـ36.
حاتمی، محمدرضا (1384). بررسی و نقد مبانی مشروعیت حکومت از دیدگاه اهل سنت. دانش سیاسی، 1، 102ـ67.
حاجی‌زاده، سیروس (1386). آسیب‌شناسی انقلاب اسلامی؛ چالش‌های گفتمان وحدت در انقلاب اسلامی(1) (دوران استقرار و تثبیت نظام جمهوری اسلامی). پانزده خرداد، 14، 78ـ33.
الحاکم النیشابوری، محمد بن عبدالله (2002). المستدرک على الصحیحین، (المجلد الأول). بیروت: دار الکتب العلمیة.
حبیب‌الله، حیدر (1384). طرح تقریب و مشکلات آگاهی دینی؛ قرائتی در منطق تقریب و گونه‌های فرهنگ دینی. اندیشه تقریب، 2، 74ـ39.
حبیبی راد، سروش (1392/09/26). گزارش خبری. بازیابی از خبرگزاری مهر: http://www.mehrnews.com
حسینی اسفیدواجانی، سید بشیر (۱۳۹۱). حقوق مخاطب در برابر رسانه‌های جمعی. تهران: دانشگاه امام صادق(ع).
حسینی قزوینی، سید محمد (1385/ 03/20). نقدی بر سریال مسافر ری. بازیابی از مؤسسۀ تحقیقاتی حضرت ولی‌عصر : http://www.valiasr-aj.com
خامنه‌ای، سید علی (1377/ 10/18). اعتراف عبداللَّه‌بن‌عروة بن‌زبیر به مقام و منزلت امام علی(ع). بازیابی از: http://khamenei.ir
خیمه (۱۳۸۷). پروژه تاریخی سریال مختارنامه. خیمه،۴۶، 24ـ22.
دارابی، علی (1389/05/01). رسانه‌ ملی و بایسته‌های دینی. بازیابی از: http://deabel.org
دانش، سید احمد (1390/05/10). سؤالی که «مختارنامه» هیچ‌گاه به آنان پاسخ نداد. بازیابی از: http://www.cinemakhabar.ir
الدمامینی، بدرالدین (1430ق). مصابیح الجامع و هو شرح الجامع الصحیح للإمام البخاری، (المجلد الثامن)، (نورالدین طالب، المحرر). القطر: الأوقاف القطریة.
دنیا الوطن (2010م/10/28). غضب أزهری رداَ على مسلسل إیرانی «یهین» صحابة الرسول. تم الاسترداد من: www.alwatanvoice.com
رابطة العالم الإسلامی (2015/ 02/ 09). رابطة العالم الإسلامی تدین إصدار الفیلم الإیرانی (محمد رسول لله). تم الاسترداد من رابطة العالم الإسلامی: http://www.themwl.org
راودراد، اعظم (1388). نقش برنامه‌های دینی و غیر دینی تلویزیون در افزایش یا کاهش دینداری. تحقیقات فرهنگی ایران، 2 (6)، 77ـ4.
رنجبر، مقصود (1379). گفتمان‌های امنیت ملی در جمهوری اسلامی ایران. علوم سیاسی، دانشگاه باقرالعلوم(ع)، 9، 91ـ64.
سریال امام علی (ع) (بیست و نهم آبان ماه 1375)،روزنامه ایران ،شماره 1865 ، صفحه 10   
سنی نیوز (1389/ 06/19). حرمت ازواج مطهرات؛ حرمت رسول صلی الله علیه وآله و سلم است. بازیابی از: http://sunnionline.us
الشافعی، محمد بن إدریس (2001). الأم. (المجلد الثانی)، (رفعت فوزی عبدالمطلب، المحرر). الاسکندریة: دار الوفاء.
شاکری، سید رضا (1381). مبانی اسلامی امنیت ملی جمهوری اسلامی ایران (از منظر قانون اساسی). مطالعات راهبردی، (15)، 108ـ93.
شبستری جبار لویی، بهرام (1380 و 1381). درآمدی بر نقش گسل‌های متن فرهنگی کشور در تضعیف اقتدار ملی و راه‌های ترمیم آن. مطالعات دفاعی استراتژیک، (11و12)، 54ـ47.
الشرنبلالی الحنفی، حسن بن عمار بن علی (2004). مراقی الفلاح بإمداد الفتاح شرح نور الإیضاح و نجاة الأرواح و بهامشه متن نور الإیضاح مع تقریرات من حاشیة الطحطاوی، (صلاح بن محمد بن عویضة، المحرر). بیروت: دار الکتب العلمیة.
شورای عالی انقلاب فرهنگی (1384/07/12). راهبردها و راهکارهای ارتقای فعالیت‌های سازمان صدا و سیمای جمهوری اسلامی ایران. بازیابی از: http://www.sccr.ir
شیعه آنلاین (1389/10/05). عبدالحمید مختارنامه را حرام اعلام کرد! بازیابی از:  http://www.shia-online.ir
صمیمی، سید رشید (1386). آسیب‌شناسی تقریب مذاهب اسلامی. کوثر معارف، 3 (4)، 224ـ187.
طوسی، ابوجعفر محمد بن حسن (1414ق). الأمالی. قم: دارالثقافه.
علوی عمری، نجم‌الدین ابوالحسن علی بن محمد (۱۳۸۰). المجدی فی أنساب الطالبیین. قم‌: مکتبۀ آیه‌الله‌ العظمی‌ المرعشی‌.
فکری ارشاد، مازیار (1390/02/10). شخصیت‌های منفی «مختارنامه» پررنگ و عمیق هستند. بازیابی از: http://www.simafilm.ir
فیاض، ابراهیم (1389/09/27). دین به‌روایت تلویزیون. بازیابی از: http://www.ebrahimfayyaz.ir
فیروزی، محرمعلی (1388). چالش‌ها و بحران‌های امنیت ملی جمهوری اسلامی ایران. حصون، 19، 84ـ70.
قرضاوی، یوسف (1390). گفتمان دینی در عصر ارتباطات، (مترجم ع. مرتضوی). تهران: نشر احسان.
گزارشی از سریال امام علی(ع) (هفده شهریور ماه 1375)، مجله سروش،شماره 802، ص 34
مجلسی، الشیخ محمدباقر (1983م). بحارالانوار. بیروت: مؤسسة الوفاء.
مطهری، مرتضی (1373). سیره ائمه اطهارعلیهم السلام، ج1. قم: صدرا.
مظاهری، محمدمهدی (1389). امام خمینی و گفتمان انقلاب اسلامی. پژوهشنامه متین، 47، 130ـ117.
منتظرقائم، مهدی؛ معتمدی، بشیر (1389). ضوابط شفاف و غیر شفاف در تولید برنامه‌های دینی تلویزیون ایران. تحقیقات فرهنگی ایران، 3 (12)، 58ـ23.
مهدی‌زاده، سید محمد (1392). نظریه‌های رسانه اندیشه‌های رایج و دیدگاه‌های انتقادی. تهران: همشهری.
النسائی، احمد بن شعیب (1984م). فضائل الصحابه. بیروت: الدار الکتب العلمیة.
 
Farrington, Ted; Crews, Christian; ; Green; Lee (2013). Exploring the Future through Scenarios. Research-Technology Management, September/ October, 57-59.
Hall, S. (1973). Encoding and Decoding in Television Discourse. London: Hutchinson.
Kahane, A. (2012). Transformative Scenario Planning: Working Together to Change the Future. California: Berrett-Koehler.
Lindgren, Mats; Bandhold, Hans.(2003). Scenario Planning, The link between Future and Strategy. New York: Palgrave Macmillan Ltd.
McQuail, Denis (2008). Uses and Gratifications Approach. in L. L. Holtz-Bacha (ed.). Encyclopedia of Political Communication, (Vol. 2,). London: SAGE, pp.800-804.
Nightingale, V. (2011). The Handbook of Media Audiences. London: Blackwell.
Pillai, P. (1992). Rereading Stuart Hall’s Encoding/ Decoding Model. Communication Theory, August, 221-233.
Reinhard, CarrieLynn D.; Dervin, Brenda (2009). Media Uses and Gratifications. in W. Eadie. 21st Century Communication: a Reference Handbook. Los Angeles: SAGE. pp.506-514.
Rubin, A. M. (1983). Television uses and Gratifications: the
Interactions of Viewing Patterns and Motivations. Broadcasting, 27 (1), 37-51.
Wright, George; Cairns, George (2011). Scenario Thinking:Practical Approaches to the Future. New York: Palgrave Macmillan.
Wulf, Torsten; Meißner, Philip; Stubner, Stephan (2010). A Scenario-based Approach to Strategic Planning – Integrating Planning and Process Perspective of Strategy. Leipzig: Leipzig Graduate School of Management.
ارسال نظر در مورد این مقاله
نام را وارد کنید.
نشانی پست الکترونیکی را به درستی وارد کنید.
وابستگی سازمانی را به درستی وارد کنید.
توضیحات را وارد کنید (حداقل 50 حرف)
CAPTCHA Image
شناسه امنیتی را به درستی وارد کنید.

  • تاریخ دریافت 08 اسفند 1394
  • تاریخ بازنگری 13 مهر 1395
  • تاریخ پذیرش 05 آذر 1395