ساخته شدن «خود» در زیست‌جهان دانش‌آموزی

نوع مقاله: مقاله علمی پژوهشی

نویسنده

استادیار جامعه‌شناسی، پژوهشکدۀ مطالعات فرهنگی و اجتماعی وزارت علوم، تهران، ایران

10.22035/jicr.2019.1956.2527

چکیده

پرسش که اصلی این مقاله، چه‌گونگی فرایند ساخته شدن «خود» در دوره‌ی دانش‌آموزی است. در اغلب پژوهش‌ها که «ساخته شدن خود» را همان فرایند جامعه‌پذیری می‌دانند، نقش فعال خودِ دانش‌آموز در این فرایند نادیده مانده است. یافته‌های پژوهش حاضر نشان داد برنامه‌ریزی‌های کارگزاران جامعه‌پذیری فقط بخشی از زیست‌جهان دانش‌آموزی را می‌سازند که در این‌جا به آن «خرده‌جهان برنامه» می‌گوییم. اما بخشِ به همان اندازه مهم دیگری وجود دارد که در این‌جا «خرده‌جهان بازی» می‌خوانیم که در پژوهش‌های پیشین کم‌تر به آن توجه شده. بازی، فعالیتی است که برای خود – نه به دلیلی غیر از خود – انجام می‌شود؛ و خرده‌جهان بازی جایی است که دانش‌آموز، خارج از کنترل برنامه‌های از پیش طراحی شده، آزادانه خود را بروز می‌دهد. انواع شیطنت‌های کودکانه از قبیل دعواهای کودکانه، شیطنت در سر کلاس، گریز شیطنت‌آمیز از مدرسه، و تقلب کردن از سر شیطنت، نمونه‌هایی از فعالیت‌های این خرده‌جهان هستند. خودِ (self) دانش‌آموز، بیش از هر جا در خرده‌جهان بازی ساخته می‌شود؛ چرا که در این خرده‌جهان است که دانش‌آموز امکان بروز آزادانه، فعالانه و خلاقانه‌ی خود را دارد. (در برابر خرده‌جهان برنامه که دانش‌آموز در آن بیش‌تر منفعل، اثرپذیر و تحت کنترل است). به این ترتیب زیست‌جهان دانش‌آموزی ترکیبی از دو خرده‌جهان بازی و برنامه است و در دیالکتیک میان بازی‌ـ‌‌برنامه ساخته می‌شود؛ دیالکتیکی که متناظر است با دیالکیتک عمل‌ـ‌نظر،‌ فعالیت‌ـ‌انفعال، خلاقیت ـ‌‌حافظه، فرستنده‌ ـ‌گیرنده و مبدأ‌ـ‌مقصد. فرایند ساخته شدن خود در این دیالکتیک هم‌زمان فرایند ساخته شدن جامعه نیز هست.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


آزاده، مرسده (1390) مدرسه مطلوب از نظر دانش‌آموزان و مدرسه مطلوب از نظر ساختار آموزشی (پایان‌نامه منتشر نشده کارشناسی ارشد). دانشگاه علامه طباطبایی، دانشکدۀ علوم اجتماعی، تهران، ایران.

اطهری، سیداسداله؛ و امیرانتخابی، شهرود (1388). نقش مدرسه در باز تولید نظام سیاسی. مدیریت فرهنگی، 3، 77-61.

برگر، پیتر؛ و لاکمن، توماس (1387). ساخت اجتماعی واقعیت؛ رساله‌ای در جامعه‌شناسی شناخت (مترجم: فریبرز مجیدی). تهران: نشر علمی­ـ­فرهنگی.

حبیبی، حمدالله؛ پرداختچی، محمدحسن؛ ابوالقاسمی، محمود؛ قهرمانی، محمد (1392). بررسی جو «یادگیری‌محور» مدرسه و ارتباط آن با اثربخشی مدرسه. پژوهش‌های آموزش و یادگیری، ۲(۳) ، 118-101.

حیدری فرد، رضا؛  زین­­آبادی، حسن­رضا؛ بهرنگی، محمدرضا؛ و عبدالهی، بیژن (1395). فرهنگ و جوسازمانی نوآورانه مدرسه؛ یک پژوهش کیفی. فصلنامه رهیافتی نو در مدیریت آموزشی، 7(26)، 75-53.

دهقان، حسین؛ و مهدی‌سراجیان، مروارید (1396). رابطۀ سرمایه اجتماعی خانوادگی و مشارکت والدین در امور مدرسه با موفقیت تحصیلی دانش­آموزان . فصلنامه خانواده و پژوهش، ۱۴(۳) ، 28-۷.

رضایی, محمد؛ غلامرضا کاشی, محمد جواد. (1384). چالش‌های بازتولید هژمونی دولت از طریق گفتمان مدرسه. مجله جامعه‌شناسی ایران, 6(4), 34-58. شناسه دیجیتال: http://www.jsi-isa.ir/article_25427.html

رفیع­پور، ابوالفضل (1393). بررسی نقش نوع مدرسه در استدلال تناسبی دانش‌آموزان. پژوهش در برنامه‌ریزی درسی، 42، 33-24.

روئینی ثانی، فرزانه (1392). رابطۀ فرهنگ مدرسه با پیش‌رفت تحصیلی دانش‌آموزان؛ نقش تعدیل‌کنندۀ اندازۀ مدرسه (پایان‌نامۀ کارشناسی ارشد). سمنان، دانشگاه سمنان.

زاهد بابلان، عادل؛ کریمیان­پور، غفار؛ و  دشتی، ادریس (1396). نقش کیفیت زندگی در مدرسه و خودپنداره تحصیلی در اشتیاق تحصیلی در دانش‌‏آموزان پایه پنجم و ششم ابتدایی شهرستان ثلاث باباجانی. رویکردهای نوین آموزشی، 12(1), 91-75.    doi: 10.22108/nea.2017.21751

شیردل، الهام؛ انجم شعاع، فاطمه؛ و  شیردل، حمید (1394). رابطه بین جو مدرسه و تمایل به بزهکاری دختران دبیرستانی شهر کرمان. فصلنامه خانواده و پژوهش، ۱۲(۱)، 86-۶۷.

علیوردی‌نیا، اکبر؛ ستاره، سیمین (1393). بررسی نقش خانواده، مدرسه، و گروه همالان در بزهکاری دانش‌آموزان. جامعه‌پژوهی فرهنگی، 4(4)، 103-79.

قلاوندی، حسن؛ امانی‌ساری‌بگلو، جواد؛ غلامی، محمدتقی؛ و اکبری‌سوره، پروا (1392). فرهنگ مدرسه و ازخودبیگانگی تحصیلی؛ نقش واسطه نیازهای روان‌شناختی اساسی. فصلنامه علمی پژوهشی راهبرد فرهنگ، ۶(۲۴)، 116-99.

غیاث‌وند، ایرج (1396). بررسی جرم‌شناختی جرائم خشونت‌آمیز در مدرسه و راهکارهای پیشگیری از آن (پایان‌نامه کارشناسی ارشد). دانشکده‌ علوم انسانی، دانشگاه آزاد اسلام واحد شهر قدس.  

فاضلی، نعمت‌الله؛ و مزین، فرشته (1391). خوانش دانش‌آموزان دختر از کدهای پوشش مدرسه در دبیرستان‌های دخترانه تهران. مجله جامعه‌شناسی ایران، ۱۴(2)، 150-120.

قربانی، علیرضا؛ و جمعه‌نیا، سکینه (1397). نقش عوامل اجتماعی (خانواده، مدرسه و گروه همسالان) در جامعه‌پذیری دانش‌آموزان استان گلستان. جامعه‌شناسی کاربردی، 29(2)، 128-113. doi: 10.22108/jas.2018.100602.1013

مانهایم، کارل (1389). مقاله‌هایی درباره‌ جامعه‌شناسی شناخت (مترجم: فریبرز مجیدی). تهران: نشر ثالث.

مصرآبادی، جواد؛ زوار، تقی؛ و جباری، ثریا (1394). نقش مؤلفه‌های عاطفه به مدرسه، صفات شخصیت و عملکرد تحصیلی در تمایزگذاری بین دانش‌آموزان منضبط و دارای مشکل انضباطی. فصلنامه آموزش و ارزشیابی، 8(29)، 108-93.

موسوی، فرانک؛ و بدری، عمران (1395). رابطه آگاهی‌های فراشناختی با خودپنداره تحصیلی، نگرش نسبت به مدرسه و سازگاری اجتماعی دانش‌آموزان. فصلنامه رهیافتی نو در مدیریت آموزشی، 7(25)، 190-177.

مهنا، سعید؛ میکائیلی‌منیع، فرزانه؛ و عیسی‌زادگان، علی (1394). بررسی روابط ساختاری ادراک از جو مدرسه و اهداف پیشرفت با خودکارآمدی تحصیلی. روان‌شناسی مدرسه، 4(1)، 138-122.

نقدی، وحید؛ و تولایی، نوین (1392). مطالعه‌ جامعه‌شناختی رعایت هنجار اخلاقی صداقت در جوانان با تأکید بر روش‌های تربیتی خانواده و مدرسه. فصلنامه‌ مسائل اجتماعی ایران، ۴(۲)، 179-155.

Cohler, B. J., & Hostetler, A. (n.d.). Linking life course and life story. Handbook of the Life Course, 555-576. doi:10.1007/978-0-306-48247-2_25

Elder, G. H., Johnson, M. K., & Crosnoe, R. (n.d.). The emergence and development of life course theory. Handbook of the Life Course, 3-19. doi:10.1007/978-0-306-48247-2_1

Harrison, B. (Ed.) (2009). SAGE Benchmarks in Social Research Methods: Life story research (Vols. 1-4). London: SAGE Publications Ltd doi: 10.4135/9781446262368