نوع مقاله: مقاله علمی پژوهشی

نویسنده

ارانه‌های غریزی، آموزه‌های اجتماعی، مقصریابی‌، اصناف، طبقات

چکیده

یکی از رایج‌ترین فعالیت‌های ذهنی افراد جست‌وجوی علل حوادث روزمره است. این فعالیت ممکن است متأثر از برخی رانه‌های غریزی و روانی و نیز برخی آموزه‌های اجتماعی به سمت ساده‌سازی اریب پیدا کند. ساده‌سازی در علّت‌کاوی و علّت‌یابی و تبیین‌های علّی سهل‌انگار و اغراق‌گر در مسائل مختلفی از قبیل بهداشتی، محیط زیستی، اخلاقی، حوادث و غیره، و به تَبَعِ آن ساده‌سازی در مقصریابی می‌تواند تاحدودی ناشی از گرایش غریزی به غلبه بر تعارضِ ذهنی (ناسازگاری شناختی) و فرار از رنج ناشی از منسوب‌کردن حوادث به اتفاق یا به کوتاهیِ خود باشد، و نیز ناشی از پذیرش کلیشه‌های تعلیلی رایج در جامعه. از منظر پیامد، علّت‌یابیِ ساده‌ساز، که لااقل دچار مغالطۀ جزء و کل است، ممکن است فرد را به رویارویی فکری- احساسی یا عملی با کسانی تحریض کند که علّت یا علّت اصلی (مقصر منفرد یا اصلی) مصائب آنها نبوده‌اند و از این رهگذر، تصورات و انتظاراتی برای فرد و جامعه ایجاد شود که به رادیکالیسم و بی‌اعتمادی و درنهایت رنج بیشتر و کارآمدی کمتر منجر شود. این مقاله در پی بررسی برخی شکل‌های این ساده‌سازی در مواجهات رایج انتقادی و تحلیلی در ایران امروز است و در پی تقویت ایدهٔ وجود ناسازگاری شناختی و میل به غلبه بر تعارض ذهنی در انگیزه‌ها، و خطر گسترش انتقاد غیرسازنده و تندروی و بی‌اعتمادی در عوارض است. محدودۀ جست‌وجوی داده‌ها برشی تصادفی از سایت‌های خبری-تحلیلی فارسی‌زبان و عامه‌پسند در فضای مجازی است که به نظر می‌رسد بازتابی از نوعی گرایش رایج فرهنگی جامعه را در مورد این موضوع خاص فراهم می‌کنند.

کلیدواژه‌ها

موضوعات

آپارات (1396). مستند انقلابی سلامتی چیست. برگرفته از https://www.aparat.com/v/iaOEo?playlist=257923

ایرنا (5 خرداد 1394). بازنگری مصرف سموم و کود شیمیایی در اراضی شالیزاری ضرورتی اجتناب‌ناپذیر. برگرفته از https://www.isna.ir/news/93041608992

ایسنا (16 تیر 1393). مهمترین علل گرایش به مصرف مواد مخدر در جامعه چیست؟ برگرفته از https://www.isna.ir/news/93041608992

بی‌بی‌سی فارسی (21 آبان 1392). طلاق در ایران. برگرفته از https://www.bbc.com

پینکر، استیون (1394). لوح سپید (مترجم: بهزاد سروری). تهران، نگاه معاصر.

تمیزی‌فر، ریحانه (1397). نابرابری در نشاط و عوامل اجتماعی مؤثر بر آن (پایان‌نامۀ منتشرنشده دکتری). دانشگاه آزاد واحد علوم و تحقیقات، تهران، ایران.

توریس، کرول (1394)، کی بود کی بود؟ چرا و چگونه اشتباهاتمان را توجیه می‌کنیم؟ (مترجم:‌ سما قرایی). تهران: نشر گمان. (تاریخ اصل اثر 2007)

توسعه ایرانی (28 دی 1397). اعتراضات دیماه محصول به حاشیه رفتن طبقه متوسط است. برگرفته از https://www.toseeirani.ir

جام‌جم (17 دی 1392). دلایل تنوع طلبی جنسی. برگرفته از http://jamejamonline.ir/fa/news/633033

جهان اقتصاد (6 بهمن 1396). اضمحلال طبقه متوسط علت سقوط اقتصاد ملی.  برگرفته از http://jahaneghtesad.com

خبرآنلاین (12 مرداد 1397). بالاخره علت اصلی سقوط پرواز تهران-یاسوج خطای خلبان بود یا یخ زدن بال هواپیما؟ برگرفته از https://www.khabaronline.ir/news/794162

خبرآنلاین (25 آذر 1392). مردم ایران تفریح ندارند به هم پیامک می‌زنند. برگرفته از https://www.khabaronline.ir/news/327845

خبرگزاری آفتاب (8 بهمن 1397). به صدا و سیما باختیم. برگرفته از https://aftabnews.ir/fa/news/571606

خبرگزاری فارس (20 آذر 1397). لوازم آرایش غیراستاندارد و خطر ابتلا به سرطان. برگرفته از https://www.farsnews.ir/news/13970920000764/

خبرگزاری مهر (2 بهمن 1397). دولت فقط فقر تولید می‌کند و فقر علت شکل‌گیری کودک‌کار است. برگرفته از  https://www.mehrnews.com

خبرگزاری مهر (7 بهمن 1387). آلودگی هوا باعث کاهش 60 درصدی پرندگان در تهران شده است. برگرفته از https://www.mehrnews.com/news/837885

خبروان (3 دی 1397). بلیط‌های گران تئاتر لاکچری بینوایان سولد اوت شد. برگرفته از https://www.khabaronline.ir/news/327845

راسخون (16 آذر 1390). ریشه های خشونت در خانواده و جامعه. برگرفته از https://rasekhoon.net/article/show/203424

رکنا (4 دی 1397). بریدن ترمز علت تصادف اتوبوس دانشجویان. برگرفته از https://www.rokna.net

سایت مؤسسه تحریریه (21 دی 1396). عامل ایجاد خشکسالی در ایران را بشناسید. برگرفته از https://tahririeh.com  

سنت شمال (18 آذر 1397). مشکلات جامعه بشری از بدی‌های اخلاقی نشئت می‌گیرد. برگرفته از http://shomal.dmsonnat.ir/News/58069

شبکه فیزیک هوپا (15 مرداد 1392). علت گرم شدن بیش‌از اندازه هوا در این روزها. برگرفته از  https://hupaa.com

صابری افتخاری، عارفه (1391). باور به وجود نیروی فوق طبیعی در اشیاء در فرهنگ عامه مردم ایران. مجلۀ انسان‌شناسی، 10(17)، 113-87.

فریزر، جیمز جورج(1384). شاخۀ زرین (مترجم:‌ کاظم فیروزمند). تهران: نشر آگاه. (تاریخ اصل اثر 2002)

کرمی، ناصر (11 بهمن 1397). برگرفته از یادداشت صفحه فیس بوک نامبرده.

گذشته، ناصر (14 بهمن 1396). علت انقلاب ایران. برگرفته از یادداشت صفحه فیس بوک نامبرده.

مجله اینترنتی نمناک (26 آبان 1397). ضررهایی که با خوردن نوشابه به خود می‌زنید. برگرفته از http://namnak.com/ p38327

مشرق‌نیوز (10اردیبهشت 1397). همه‌چیز درباره زلزله کرمانشاه. برگرفته از https://www.mashreghnews.ir

میچل، ملانی (1396). سیری در نظریۀ پیچیدگی (مترجم: رضا امیر رحیمی). تهران: نشر نو.

میسن، مارک (1394). نظریۀ پیچیدگی (مترجم:‌ محمود تلخابی). تهران: نشر پژوهشکدۀ مطالعات فرهنگی و اجتماعی.

نمناک (28 آذر 1395). علت شکست تیم برانکو و قلعه نویی. برگرفته از http://www.namnak.com-.p41180

هراری، یووال نوح (1397). 21 درس برای قرن 21 (مترجم: سودابه قیصری). تهران: نشر پارسه.

هس‌اکسپرت (24 اسفند 1396). آتشسوزی پلاسکو عمدی بوده است. برگرفته از https://www.hseexpert.com

American Psychological Association (2016). Beliefs and causal understanding. Rederived from https://www.apa.org/pubs/highlights/peeps/issue-84

Booth Fowler, B. (1999). Enduring Liberalism, American political thought since the 1960s. University Press of Kansas, Kansas US.

Hurley, P. J. (2011). A Concise introduction to logic. Boston US, Cengage learning.

Independent (Dec. 10,  2014). Bad science reporting blamed on exaggerations in university press release. Retrieved from https://www.independent.co.uk/news/science/bad-science-reporting-blamed-on-exaggerations-in-university-press-releases-9913336.html

Johnson, D. R., Murphy, M. P., & Messer, R. M. (2016). Reflecting on explanatory ability: A mechanism for detecting gaps in causal knowledge. Journal of Experimental Psychology: General, 145(5), 573-588.  doi: 10.1037/xge0000161

Kushnick, G. (Dec. 8, 2015). Your habit of pointing out other people’s fault is ruining your life. Rederived from https://medium.com/@DrGregKushnick/your-habit-of-pointing-out-other-people-s-faults-is-ruining-your-life-9f4483b67190

Matute, H., Blanco, F., Yarritu, I., Diaz-Lago, M., Vadillo, M.A., & Barberia, I. (2015). Illusions of causality: how they bias our everyday thinking and how they could be reduced. Frontiers in Psychology, 6, 888. doi: 10.3389/fpsyg.2015.00888

Meffert, M. (2006). The effect of negativity and motivated information processing during a political campaign. Journal of communication, 56(1), 27-51. doi: 10.1111/j.1460-2466.2006.00003.x

Ross, L. (1977). The intuitive psychologist and his shortcomings: Distortions in the attribution process. In Berkowitz, L. (Ed.), Advances in experimental social psychology (pp. 173–220),  New York: Academic Press.

Rottman, B. M. (2016). Searching for the best cause: Roles of mechanism beliefs, autocorrelation, and exploitation. Journal of Experimental Psychology: Learning, memory and cognition, 42(8), 1233-1256.  Doi: doi: 10.1037/xlm0000244

Sayer, A. (2005). Reductionism in social science. Paper for workshop on challenges to Dominant mode of knowledge (Dec. 16-17, 2005), Paris, France.

Sommers, C. H., (1994). Who stole Feminism?: How women have betrayed women. New York, Simon & Schuster.

Taylor, E. B. (1920). Primitive culture. London: John Murray.

Zultan, R., Gerstenberg, T., & Lagnado, D.A. (1983). Finding fault: Causality and counterfactuals in group attributionsCognition, 125(3), 429–440. doi: 10.1016/j.cognition.2012.07.014