نوع مقاله : مقاله علمی پژوهشی

نویسندگان

1 استاد مطالعات فرهنگی، دانشکده علوم اجتماعی، دانشگاه علامه طباطبایی، تهران، ایران

2 دانشجوی دکتری جامعه‏شناسی سیاسی، دانشکده علوم اجتماعی، دانشگاه علامه طباطبایی، تهران، ایران

چکیده

در جامعهٔ ایران، مناسک مرتبط با عزاداری برای امام‌حسین(ع) از اهمیت و گستردگی قابل‌ملاحظه‌ای برخوردار است. در سال‏‌های اخیر شکل تازه‌‏ای از مراسم مربوط به اربعین در قالب پیاده‌‏روی دسته‌‏جمعی به سمت کربلا برای رسیدن به بارگاه امام‌حسین پدید آمده و از سال 1392 ابعاد میلیونی به خود گرفته است. از آنجا که حضور تعداد زیاد جمعیت حاضر در رویداد اربعین، جایگاه اربعین را به‌عنوان یکی از عناصر اصلی ابراز هویت شیعی برجسته نموده و مشارکت مؤثر ایرانیان در این رویداد، مجرایی بسیار مناسب برای شناخت کنش‌‏های دینی ایرانیان به‌‏دست داده است، بررسی نحوهٔ بازنمایی این فعالیت جمعی و گفتمان‌‌هایی که حول آن شکل گرفته است و به این پدیده معنا می‌دهد در مقالهٔ حاضر مورد توجه قرار گرفته و تنوع بازنمایی‏‌های آن با مراجعه به متون نوشتاری مکتوب و دیجیتال انتشاریافته در رسانه‌‏های ارتباط جمعی (روزنامه‌‏ها، خبرگزاری‌‏‌ها و پایگاه‏های خبری) در میدان جامعهٔ ایران در فاصله پنج‌‌سالهٔ 1392 تا 1396 به کمک رویکرد نظری و روشی تحلیل گفتمان لاکلو و موف و طی فرایند بررسی و تحلیل 1800روز مطلب، شناسایی شده است. با تمرکز بر شناسایی دال مرکزی، دال‏‌های پیرامونی و تفکیک ژانرهای روایت متفاوت، شش گفتمان شکل‌گرفته حول مناسک زیارت اربعین ارائه می‏‌شود که این رویداد را ـ البته نه با قدرت برابر ـ بازنمایی می‌‏کنند. دستاورد مقاله از نوع توصیفی و اکتشافی است که می‌‏تواند زمینه فهم اربعین به‌‌مثابهٔ یک پدیده اجتماعی و گفت‌‌و‌گو دربارهٔ دگرگونی‏‌های فرهنگی ایران معاصر و شناخت تنوّع و تکثّر جامعه پس از انقلاب اسلامی را فراهم سازد.

کلیدواژه‌ها

موضوعات

انصاری، محسن (24 آذر 1393). پیام­های اجتماع تاریخی اربعین. روزنامه ایران، شماره 5817، برگرفته از http://www.irannewspaper.ir/newspaper/page/5817/1/290190/0

اوسولیوان، تام؛ و دیگران (1385). مفاهیم کلیدی ارتباطات (ترجمه میرحسن رئیس­زاده). تهران: فصل نو.

بُد، مهدیه (14 آبان 1396). ابررویداد اربعین؛ جلوه­ای از گردشگری دینی. پایگاه خبری عصر ایران، کد خبر 570552، برگرفته از https://www.asriran.com/fa/news/570552

برآبادی، سعید (23 آذر 1393الف). کربلا؛ شهر رکوردار. روزنامه شرق، شماره 2186، برگرفته از http://sharghdaily.com/fa/main/detail/50277

برآبادی، سعید (26 آذر 1393ب). سفر به کربلا؛ نگاهی از درون. روزنامه شرق، شماره 2189، برگرفته از http://sharghdaily.com/fa/main/detail/50566

بودریار، ژان (1389). جامعه مصرفی: اسطوره‏ها و ساختارها (ترجمه پیروز ایزدی). تهران: ثالث.

پاک­نیا تبریزی، عبدالکریم (1392). معراج انسان‌ها در پیاده­روی اربعین. مبلغان، 172، 82-74.

جمالی، مصطفی (1395). نقش اربعین در مهندسی تمدن اسلامی. دوفصلنامه مسجد و مهدویت، 2، 46-27.

جهانگیری، اسحاق (20 آبان 1396). ایران، منادی اصلی صلح‏طلبی شیعه است. روزنامه ایران، شماره 6640، برگرفته از http://www.irannewspaper.ir/newspaper/page/6640/2/445945/0

جهانیان، منوچهر (17 آبان 1396). اربعین و اثر آن بر توسعه گردشگری مذهبی. پایگاه خبری عصر ایران، کد خبر 571483، برگرفته از https://www.asriran.com/fa/news/571483

حسینی‌زاده، سید محمدعلی (1383). نظریه گفتمان و تحلیل سیاسی. مجله علوم سیاسی، 28، 212-181.

خانیکی، هادی (1392). در جهان گفت‏و­گو: بررسی تحولات گفتمانی در پایان قرن بیستم (چاپ دوم). تهران: هرمس.

رضوانی، جابر (1397). اربعین و فضیلت پیاده‌روی در زیارت امام حسین (ع) و آثار شگفت آن. قم: بنی الزهراء (علیها‌السلام)‏.

رضوی­زاده، ندا (1396). ادراک و تجربه زیسته زائران پیاده ایرانی در عراق (مورد مطالعه پیاده­روی اربعین آذر 1393 - عراق). مطالعات و تحقیقات اجتماعی در ایران، 6(4)، 631-595.

روزنامه آرمان امروز (17 آبان 1396). فلسفه و ماهیت زیارت اربعین حسینی. روزنامه آرمان امروز، شماره 3463، صفحه 11، برگرفته از https://www.pishkhan.com

روزنامه اعتماد (23 آذر 1393). قدرت­نمایی شیعه در اربعین. روزنامه اعتماد، شماره 3130، برگرفته از http://www.etemadnewspaper.ir/fa/main/detail/3050

زیباکلام، صادق (29 آبان 1395). راهپیمایی اربعین و چند نکته. روزنامه آرمان امروز، شماره 3188، صفحه 2، برگرفته از https://www.pishkhan.com

سگال، رابرت (1390). رویکرد تفسیری کلیفورد گیرتز به دین، در عبدالله گیویان (مترجم و مولف)، مردم­شناسی اجتماعات دینی (ص 109-144). تهران: انتشارات دانشگاه امام صادق.

شجاعی زند، علیرضا (18 آبان 1396). اربعین پشتوانه عظیم مردمی برای تشیع است. خبرگزاری مهر، کد خبر 4123486، برگرفته از https://www.mehrnews.com/news/4123486

شجاعی­زند، علیرضا (20 آبان 1394). اربعین؛ فراتر از مناسبت. خبرگزاری مهر، کد خبر 2964838، برگرفته از https://www.mehrnews.com/news/2964838

شریعتی مزینانی، سارا؛ و غلامرضا کاشی، شیما (پاییز 1394). سیالیت و مناسک دینی (مطالعه موردی زیارت مزار سهراب سپهری). فصلنامه تحقیقات فرهنگی ایران، 8(3)، 97-61. doi: 10.7508/ijcr.2015.31.003

صفرپور، علی اکبر (1395). در مسیر عشق، راهنمای سفر به عتبات عالیات و زیارت اربعین. قم: انتشارات تا ظهور.

طاهرزاده، اصغر (1394). اربعین سنتی برای شکوفایی انسان تراز تمدن اسلامی. پاسدار اسلام، 405 و 406، 25-22.

طاهرزاده، اصغر (1395). اربعین حسینی امکان حضور در تاریخی دیگر. پاسدار اسلام، 415 و 416، 21-14.

ظریفیان، محمدحسین (20 آبان 1396). مناسک اربعین؛ ضرورت­ها و الزام­ها. روزنامه جام جم، شماره 4968، برگرفته از https://www.magiran.com/article/3660425

فرکلاف، نورمن (1379). تحلیل انتقادی گفتمان در عمل (ترجمه پیروز ایزدی)، در محمد نبوی و مهران مهاجر (ویراستاران)، تحلیل انتقادی گفتمان (ص 167-212). تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، مرکز مطالعات و تحقیقات رسانه­ها.

فکوهی، ناصر (1386). نگاهی بر رویکرد تفسیری کلیفورد گیرتز با تأکید بر تفسیر او از پدیده دینی. دوفصلنامه مطالعات جامعه‏شناختی (نامه علوم اجتماعی سابق)، 31، 124-103.

کاهیرده، نسیم (1394). عاشورا، مناسک، معنا. قم: خیمه.

کرمی، حسن (1395). مردم­یاری در اربعین حسینی (1)، شرحی بر حضور یگان­های ویژه ناجا در اربعین سال­های 1393 و 1394. تبریز: یاس نبی.

کرمی­پور، الله‏کرم (1390). روش و رویکرد کلیفورد گیرتز درباره دین و فرهنگ. فصلنامه اندیشه نوین دینی، 24، 184-161.

کسرایی، محمدسالار؛ و پوزش شیرازی، علی (1388). نظریه گفتمان لاکلا و موف ابزاری کارآمد در فهم و تبیین پدیده­های سیاسی. فصلنامه سیاست، 11، 360-339.

گودرزی­زاده، محمد (1395). زیارت اربعین نشانه شیعه. تهران: هزاره ققنوس.

متولی امامی، محمد حسین (16 آبان 1395). اربعین نوید خروج از عالم مدرن و ظهور تمدن دینی است. خبرگزاری مهر، کد خبر 3816171، برگرفته از https://www.mehrnews.com/news/3816171

محمدی، حمیدرضا؛ سلیم­نژاد، ندیمه؛ و احمدی، ابراهیم (1396). بازتعریفی از ژئوپلیتیک شیعه با تأکید بر راهپیمایی اربعین. فصلنامه جغرافیا، 52، 120-103.

مرادزاده، فاطمه (10 آذر 1394). اربعین؛ پیاده­روی از خود تا خدا. روزنامه جام جم، شماره 4421، برگرفته از https://www.magiran.com/article/3274535

مولایی، مینا (10 آذر 1394). 80 کیلومتر عاشقی با پای پیاده. روزنامه جام جم، شماره 4421، برگرفته از https://www.magiran.com/article/3274530

میری، جواد (15 آبان 1396). راهپیمایی اربعین موجب خودآگاهی تشیع می­شود. خبرگزاری مهر، کد خبر 4128048، برگرفته از https://www.mehrnews.com/news/4128048

نادری، احمد (12 آذر 1394). اربعین حافظه جمعی شیعیان را بازتولید می‌کند. خبرگزاری مهر، کد خبر 2990510، برگرفته از https://www.mehrnews.com/news/2990510

نادری، احمد (1386). گفتمان جنبش شیعی عراق: بررسی انسان­شناختی. تهران: نزدیک.

ناصحی، عبدالمقیم (12 آذر 1393). اسرار اربعین در تاریخ خلقت، روزنامه رسالت، شماره 8269، برگرفته از https://www.magiran.com/article/3075814

نهاوندیان، محمد (20 آبان 1396). راهپیمایی اربعین؛ جلوه­گاه وحدت احسان و حماسه. روزنامه ایران، شماره 6640، برگرفته از http://www.irannewspaper.ir/newspaper/page/6640/1/445931/0

هال، استورات (1393). معنا، فرهنگ و زندگی اجتماعی (مترجم: احمد گل­محمدی؛ چاپ دوم). تهران: نشر نی.

همایون، محمدهادی؛ و بُد، مهدیه (1395). تبیین ابعاد سفر معنوی اربعین، ابررویداد گردشگری مذهبی. مسجد و مهدویت، 2، 64-47.

یورگنسن، ماریان؛ و فیلیپس، لوئیز (1389). نظریه و روش در تحلیل گفتمان (مترجم: هادی جلیلی). تهران: نشر نی‏.

Coleman, S. & Elsner, J. (1995). Pilgrimage: Past and Present in the World Religions. Cambridge: Harvard University Press.

Hall, S. (1977). Introduction. In S. Hall (Ed.), Representation: cultural representation and signifying practices (pp. 1-11). London: Sage & Open University Press.

Henn, A.  (2008). Introduction: beyond norm, text and dialectics: ritual as social praxis. In A. Henn & K. P. Koepping (Eds.), Rituals in an Unstable World: Contingency-Hybridity-Embodiment (pp. 9-28).  Frankfurt: Peter Lang.

Margry, J. P. (2008). Shrines and pilgrimage in modern world: New itineraries in to the sacred. Netherlands: Amsterdam university press.

Morinis, A. (1992). Introduction: The Territory of the Anthropology of Pilgrimage. In A. Morinis (Ed.), Sacred Journeys: The Anthropology of Pilgrimage (pp. 1-28). Westport: Greenwood.

Pauly, J. J. (2014). Ritual theory and the media. In R. S. Fortner and P. M. Fackler (Eds.), The Handbook of Media and Mass Communication Theory (pp. 173-189). Hoboken: John Wiley & Sons.