نوع مقاله: مقاله علمی پژوهشی

نویسندگان

1 استاد ارتباطات اجتماعی، دانشکده علوم اجتماعی، دانشگاه تهران، تهران، ایران

2 دانشجوی دکتری علوم ارتباطات، دانشکده علوم اجتماعی، دانشگاه تهران، تهران، ایران

چکیده

علیرغم وجود حجم زیاد مباحث نظری در خصوص فرهنگ تصویری، کمابیش با کمبود در روش های تحقیق و تحلیل متون تصویری به ویژه از نوع شهری آن مواجه هستیم. در مقاله حاضر روش‌تحقیق ترکیبی برای تحلیل، خوانش و ‌تفسیر متون فرهنگ تصویری شهری معرفی‌شده است. برای‌ دقیق‌ترشدن این معرفی، یکی از نقاشی‌های دیواری برجسته در شهر تهران، در قالب یک مطالعه موردی انتخاب و تحلیل شده است. تحلیل در دو ‌سطح تحلیل نشانه‌شناختی و ‌تحلیل‌گفتمان انجام گرفت: در سطح اول، از روش نشانه‌شناسی اُتول، و ‌در سطح دوم، از نظریه گفتمان لاکلو ‌و ‌موف ‌استفاده شد. ‌یافته‌های این روش ترکیبی نشان داد که نخست ‌در سطح خرد در این نقاشی دال‌هایی نظیر طبیعت، شهر، مرد و ‌زن به عنوان گره‌گاه‌های متن شناسایی و ‌روابط تقابلی آنها به شکل دوگانه‌های طبیعت (روستا)/شهر و‌ مرد/زن را برجسته کرده است؛ دوم، گفتمان‌های اصلی و ‌رقیب شناسایی‌شده در متن عبارتنداز گفتمان حفاظت از محیط زیست در برابر گفتمان رشد شهری و ‌گفتمان مردسالاری در برابر گفتمان برابری‌طلبی جنسیتی (فمنیسم) که از طریق دال‌های ویژهٔ خود در حال نزاع و ‌تخاصم و ‌اعمال هژمونی بر یکدیگر هستند. گفتمان حفاظت از محیط زیست و ‌گفتمان مردسالاری به کمک بازنمایی مثبت دال‌های کلیدی‌شان، نقش گفتمان‌های مسلّط و ‌غالب را در این متن بازی می‌کنند.

کلیدواژه‌ها

موضوعات

اکبری‌مطلق، مصطفی (1390).بررسی تأثیر کیفیت منظر شهری بر تبیین هویت شهری پایتخت معنوی‌ ایران. ارائه شده در نخستین کنفرانس ملی برندینگ شهری، تهران، خرداد 1390. برگرفته از: https://www.researchgate.net/publication/215587556

امین‌زاده گوهرریزی، بهناز؛ شریفی، محمدصالح؛ و فروغی‌فر، مهران (1393). مقایسه ادراک زیبایی منظر شهری از نظر متخصصان و‌ کاربران: مطالعه موردی میدان عدل خمینی مشهد. فصلنامه مطالعات شهری، شماره 10.

براتی، ناصر؛ و ‌نجفی تروجنی، نسیم (1395). ارزیابی نماد ورودی شهرها بر مبنای مؤلفه‌های کالبدی طراحی: مطالعه موردی نماد ورودی شرقی شهر قزوین. فصلنامه مطالعات شهری، 19، 91-81.

بنی‌اسدی، محمدعلی (1392). نگاهی اجمالی به نقاشی‌های دیواری شهر تهران: مطالعه ضلع جنوبی بزرگراه رسالت/محدوده پل سیدخندان تا میدان رسالت. در فدوی، م.، مجموعه مقالات همایش علمی‌اولین دوسالانه دیوارنگاری شهری و‌گرافیک محیطی. تهران: سازمان زیباسازی تهران.

بهمنی کازرونی، سارا؛ و‌ جلالی، آزاده (1392). تأثیر نشانه‌ها و ‌المان‌های شهری بر خوانایی شهرها: نمونه موردی شهر شیراز. ارائه شده در همایش ملی عناصر زیباسازی شهری.

بیگی، سمیه؛ پورجعفر، محمدرضا؛ و ایمانی نائینی، محسن (1389). بررسی تأثیر روحی و ‌روانی بدنه‌های شهری بر شهروندان. مجله مدیریت شهری، 33، 216-201.

تاجبخش، کیان (1394). آرمانِ شهر: فضا، هویت و‌قدرت در‌اندیشه اجتماعی معاصر (مترجم: افشین خاکباز). تهران: نشر نی.

ترکاشوند، عباس؛ و ‌مجیدی، سحر (1392). بازشناسی برخی نشانه‌ها در فضاهای شهری. مجله ‌معماری و شهرسازی ‌ایران، 6، 15-5.

جمالی، مریم (1394). مقدمه‌ای بر مفهوم فرم و ‌فرمالیسم در هنر مدرن. مجله جستارهای فلسفی، 28، 33-5.

حسنوند، محمدکاظم (1393). موضوع و‌ مضمون در دیوارنگاری معاصر تهران. در اصغر کفشچیان، مجموعه مقالات دیوارنگاری شهری. تهران: سازمان زیباسازی شهر تهران.

دبور، گوی (1393). جامعه نمایش (مترجم: بهروز صفدری). تهران: نشر آگه. (تاریخ اصل اثر 1992)

راودراد، اعظم؛ و ‌محمودی، بهارک (1390). تصویر شهر تهران در سینمای داستانی‌ایران (پس از انقلاب). فصلنامه تحقیقات فرهنگی‌ایران، 13، 26-1. doi: 10.7508/IJCR.2011.13.001

راودراد، اعظم؛ و ‌محمودی، بهارک (1394). تخیل تهران: مطالعه منظر ذهنی شهر در سینمای دهه چهل و ‌پنجاه‌ایران. فصلنامه تحقیقات فرهنگی‌ ایران، 32، 90-53. doi: 10.7508/IJCR.2015.32.003

رستم افشار، بهیه؛ و ‌غلامعلی‌زاده، حمزه (۱۳۹۳). نمادها، نشانه‌ها و‌ هویت اسلامی ‌در معماری و ‌شهرسازی ‌ایران. ارائه شده در همایش ملی معماری، شهرسازی و ‌توسعهٔ پایدار. مشهد: مؤسسه اموزش عالی خاوران.

روجک، کریس (1390). مطالعات فرهنگی (مترجم: پرویز علوی).  تهران: انتشارات ثانیه. (تاریخ اصل اثر 2007)

روحانی، حامد؛ و ‌بیگ‌زاده، حمیدرضا (1394). ارتقای هویت سیمای معماری شهری با رویکرد معماری زمینه‌گرا: مطالعهٔ موردی خیابان امام خمینی (ره) یزد. ارائه شده در سومین کنفرانس بین‌المللی پژوهش‌های کاربردی در مهندسی عمران، معماری و ‌مدیریت شهری.

زنگی، بهنام؛ آیت‌اللهی، حبیب‌الله؛ و فهیمی‌فر، اصغر (1391). بررسی موقعیت اجتماعی نقاشی دیواری پس از انقلاب در‌ایران با رویکرد جامعه‌شناسی بوردیو. فصلنامه نگره، 24، 101-85.

سرور، هوشنگ؛ کاشانی‌اصل، امیر؛ اسلامی، مهدی؛ و صلاحی سارخیان‌بیگلو، وحید؛ (1393). بررسی تأثیر نمادها و ‌نشانه‌های شهری در توسعه گردشگری: مطالعه موردی شهر تبریز. مجله برنامه‌ریزی و‌توسعه گردشگری، 11، 140-118.

سلطانی، سیدعلی‌اصغر (1383). تحلیل گفتمان به مثابه نظریه و‌روش. فصلنامه علوم سیاسی، 28، 180-153.

سیاف‌زاده، علیرضا؛ میره‌ای، محمد؛ و نوده فراهانی، مرتضی (1392). نقش کیفیت منظر شهری در ‌ایجاد حیات اجتماعی و ‌هویت مکانی شهروندان: مطالعه موردی بزرگراه نواب تهران. فصلنامهٔ مطالعاتی شهر‌ایرانی اسلامی، 11، 40-29.

طالبی، فریده؛ پیله‌چیان، عارفه؛ و احمدی، وحید (1393). بررسی نشانه‌های شهری گذشته برای تداوم خوانایی در شهرسازی امروز: نمونه موردی بافت مرکزی شهر مشهد. ارائه شده در همایش ملی معماری، شهرسازی و‌توسعه پایدار، مشهد، ایران.

عبدالحسینی، امیر (1384). نشانه‌های تصویری و ‌ادراک بصری. مجله هنرهای تجسمی، 23.

غزائیان، مهین؛ و‌حقیقت‌بین، مهدی (1392). هنر زیباسازی فضای شهری با تأکید بر دیوارنگاری. در محمد فدوی، مجموعه مقالات همایش علمی‌اولین دوسالانه دیوارنگاری شهری و‌ گرافیک محیطی. تهران: سازمان زیباسازی تهران.

فروتن، سارا؛ و ‌مهدویپور، حسین (1394). تحلیل نشانه‌های معماری در سیمای شهر بوشهر. ارائه شده در کنفرانس بین‌المللی انسان، معماری، مهندسی عمران و ‌شهر، تبریز، ایران.

کرمی، سروش؛ فخرایی، عباس؛ کرمی، ساناز؛ و رسولی، محمدمهدی (1395). ارزیابی معیارهای مؤثر بر خاطره‌انگیزی و ‌تصویرپذیری فضاهای شهری: نمونهٔ موردی خیابان ولیعصر تهران. مجله مطالعات محیطی هفت حصار، 17، 44-35.

کفشچیان مقدم، اصغر؛ و ‌رویان، سمیرا (1393). بررسی دیوارنگاری معاصر تهران (قبل و ‌بعد از انقلاب). مجله هنرهای زیبا-معماری و شهرسازی، 33، 114-103.

کوثری، مسعود (1394) . نشانه‌شناسی شهری. تهران: نشر شهر.

گلکار، کورش (1392). سیما و ‌منظر شهری تهران: تحلیلی از برنامه راهبردی طراحی شهری و ‌مدیریت منظرشهری تهران. نامه معماری و ‌شهرسازی، 10.

لاوسون، برایان (1391). زبان فضا. (مترجم: علیرضا عینی‌فر و‌ فواد کریمیان). تهران: انتشارات دانشگاه تهران.

لوتمن، یوری (1392). نشانه‌شناسی و ‌زیباشناسی سینما. (مترجم: مسعود اوحدی). تهران: انتشارات سروش.

متولی، مسعود (1389). بررسی و‌ سنجش کیفیت زیبایی در منظر شهری بر اساس مفهوم دیدهای متوالی نمونه موردی مسیر گردشگری دارآباد تهران. مجله آرمانشهر، 5، 139-123.

مختاباد، سیدمصطفی؛ محمدیارزاده، سجاد؛ و شمسئلهی، بهنوش (1388). جستاری بر انسان‌شناسی/ نشانه‌شناسی شهری و ‌نقش آن در خوانایی فضاهای شهری: موردکاوی شهر اصفهان. مجله مطالعات توسعه اجتماعی ایران، 4، 69-31.

نادعلیان، احمد (1393).آسیب‌شناسی دیوارنگاری‌های تهران در تعامل با فضای تصویری. در اصغر کفشچیان مقدم، مجموعه مقالات دیوارنگاری شهری . تهران: سازمان زیباسازی شهر تهران.

والکر، جان آلبرت؛ و ‌چاپلین، سارا (1385). فرهنگ تصویری (مترجم: حمید گرشاسبی و ‌سعید خاموش). تهران: اداره کل پژوهش‌های صدا و‌سیما.

یورگنسن، ماریانه؛ و ‌فیلیپس، لوئیز (1389). نظریه و‌ روش در تحلیل گفتمان (مترجم: ‌هادی جلیلی). تهران: نشر نی.

Baudrillard, J. (1994). Simulacra and simulation (S. F. Glaser, Trans.). MI: University of Michigan Press. (Original work published 1981)

Brinkman, L. M. (2007). From apartheid to HIV/AIDS: The construction of memory, identity, and communication through public murals in South Africa (Unpublished MA thesis). Graduate College of Bowling Green State University.

Bryson, N. (1988). The gaze in the expanded field. In Hall Foster (Ed.), "Vision and Visuality".  New York: The New Press.

Connor, A. A. (2016). Juana Alicia: A case study of the artist as critical muralist (Unpublished MA thesis). San Jose State University.

De Rock, J., & Lichtert, K. (2008). Visual discourses of distinction: early Netherlandish painting as vehicle of social and political identity. Presented at IXe Conférence Internationale d’Histoire Urbaine.

Demytrie, D. A. (2000). A semiological analysis of urban space in transitional cultures: A case study of Tashkent`s City Centre (Unpublished MA thesis). University of Manitoba, Department of City Planning.

Gunawardena, G. M. W. L., Kubota, Y., & Fukahori, K. (2015). Visual complexity analysis using taxonomic diagrams of figures and backgrounds in Japanese residential streetscapes. Journal of Urban Studies Research, Volume 2015, Article ID 173862, 12 p.

Hall, S. (ed.) (1997). Representation: Cultural representations and signifying practices. London, Thousand Oaks, and New Delhi: Sage/Open University Press.

Hess-Luttich, E. W. B. (2016). Urban discourse – city space, city language, city planning: Eco-semiotic approaches to the discourse analysis of urban renewal. Journal of Sign Systems Studies, 44 (1/2), 12-33.

Heywood, I. Sandywell, B. (ed.) (1999). Interpreting visual culture: Explorations in the hermeneutics of the visual. London: Routledge.

Howells, R. (2003). Visual culture. Cambridge: Polity Press.

Kowalewski, M. (2018). Images and spaces of port cities in transition. Space and Culture, 120633121878394. doi:10.1177/1206331218783940

Laclau, E. (1990). New reflections on the revolution of our time. London: Routledge.

Laclau, E., & Mouffe, C. (1985). Hegemony and socialist strategy: Towards a radical democratic politics. London: Verso.

Linda, S., & Kolomyeytsev, A. (2014). Semiotics of the city’s pedestrian space. Magazine of Środowisko Mieszkaniowe, 13, 125-129.

Lindner, C. (2013). After-Images of the highrise city: visualizing urban change in modern New York. The Journal of American Culture, 36(2), 75–87.  doi:10.1111/jacc.12015

Lisiak, A. (2009). Disposable and usable pasts in central european cities. Culture Unbound: Journal of Current Cultural Research, 1(2), 431–452. doi:10.3384/cu.2000.1525.09125431

Lopez, T. L. G. (2009). Changes from the fall of a totalitarian visual discourse: New Examples from Metropolitan Lisbon. Presented at Arte Y Espacio Publico En Las Dictaduras Conference, Barcelona, September 2009.

Mirzoeff, N. (1999). An introduction to visual culture. London: Routledge.

Noble, C. (2004). A semiotic and visual exploration of graffiti and public space in Vancouver. Retrieved from https://www.graffiti.org/faq/noble_semiotic_warfare2004.html

Panahi, S., Bahrami S., N., & Kia, A. (2016). A semantic approach to urban graffiti from semiotics viewpoint. International Journal of Architecture and Urban Development, 6(1), 85-94.

Robertson, L. M. (2017). Artspaces: Community perceptions of city beautification through murals in Dneton, Texas (Unpublished MS thesis). University of North Texas.

Rodriguez, K. D. (2014). Authorship and memory in Judy Baca's murals (Unpublished MA thesis). University of California, Riverside.

Rose, G. (2001). Visual methodologies. London: Sage Publications Ltd.

Shortell, T., & Krase, J. (2010). Place, space, identity: A spatial semiotics of the urban vernacular in global cities. Presented at ESA Research Network Sociology of Culture Midterm Conference: Culture and the Making of Worlds, October.

Yanushkevich, I. (2014). Semiotics of social memory in urban space: The case of Volgograd (Stalingrad). International Journal of Cognitive Research in Science, Engineering and Education, 2(1), 43-50.

Yildirim, S. (2013). Urban semiotics and its impact on human behavior. An Unpublished Essay for Language and Other Communication Systems. University of Latvia.