فصلنامه تحقیقات فرهنگی ایران

فصلنامه تحقیقات فرهنگی ایران

شناسایی عوامل و چالش‍های تولید علم در میدان دانشگاهی

نوع مقاله : مقاله علمی پژوهشی

نویسندگان
فاطمه نصراللهی نیا 1
محمد یمنی دوزی سرخابی 2
مقصود فراستخواه 3
مرتضی رضایی زاده 4
1 دانشجوی دکتری برنامه‌ریزی توسعه آموزش عالی، دانشکده علوم تربیتی و روانشناسی، دانشگاه شهید بهشتی، تهران، ایران
2 استاد گروه علوم تربیتی، دانشکده علوم تربیتی و روانشناسی، دانشگاه شهید بهشتی، تهران، ایران
3 استاد گروه برنامه‌ریزی آموزش عالی، مؤسسه پژوهش و برنامه‌ریزی آموزش عالی، تهران، ایران
4 استادیار گروه علوم تربیتی، دانشکده علوم تربیتی و روانشناسی، دانشگاه شهید بهشتی، تهران، ایران
10.22035/jicr.2022.2746.3135
چکیده
امروزه میدان‍های دانشگاهی به ابزاری قدرتمند برای شکل‌دادن به جامعه تبدیل‌شده‌ و نقش مهمی در تولید علم و ایجاد اجتماعات علمی ایفا می‍کنند. از طرفی ماهیت علم و تولید آن در محیط‍های دانشگاهی دچار تغییرات و تحولات شده و با چالش‍هایی مواجه است. در این مطالعه سعی شده است با تکیه بر نظریه جامعه‍شناختی پیر بوردیو عوامل و چالش‍هایی که محیط‍های دانشگاهی برای تولید علم خود با آن روبرو هستند، مورد بررسی قرار گیرد و به این سؤال اساسی پاسخ داده شود که عوامل و چالش‍های تولید علم در میدان دانشگاهی کدامند؟ بدین‌منظور، با به‌کارگیری روش فراترکیب، تعداد 62 مقاله موردبررسی قرار گرفت که مقوله‍ها و کدهای مرتبط آن‍ها با استفاده از تحلیل محتوا استخراج و شناسایی شدند. بر اساس یافته‍ها مشخص شد که عوامل مؤثر بر تولید علم در میدان دانشگاهی شامل مقولات «سرمایه اجتماعی»، «عوامل ساختاری-مدیریتی»، «زیرساخت‍ها، امکانات و تجهیزات لازم در تولید علم»، «سرمایه نمادین» و «سرمایه علمی» و همچنین چالش‍های تولید علم در میدان دانشگاهی در چهار مقوله «مسائل اجتماعی و ارتباطی»، «مسائل ساختاری و مدیریتی»، «مسائل مربوط به زیرساخت‍ها، امکانات و تجهیزات لازم در تولید علم» و «مسائل فرهنگی»، تقسیم‍بندی شدند.
کلیدواژه‌ها
میدان دانشگاهی
تولید علم
عوامل مؤثر و تسهیل‌کننده
چالش ها
موضوعات
ابراهیمی، سعیده؛ و حیاتی، زهیر(1387). کمیت و کیفیت تولید علم در دانشگاه‍های ایران، فصلنامه اندیشه‍های نوین تربیتی، 4(3)، 126-105. doi: 10.22051/jontoe.2008.234
ابراهیمی، قربانعلی؛ و بهنوئی گدنه، عباس (1391). بررسی جامعه‍شناختی چالش‍های اجتماع علمی دانشگاه. فصلنامه پژوهش و برنامه‍ریزی در آموزش عالی، 18(1)، 1-24.
اسلامی اردکانی، سیدحسن(1392). فربهی یا آماس؛ تحلیل ساختار مقالات (نا) علمی‌ـ‌پژوهشی در علوم انسانی. فصلنامه‍ روش‍شناسی علوم انسانی، 19(75-74)، 118-91.
امین‍پور، فرزانه؛ کبیری، پیام؛ و ناجی، همایون (1387). دستاوردهای دو دهه حضور دانشگاه علوم پزشکی اصفهان در عرصه تولید علم. مجله ایرانی آموزش در علوم پزشکی، 8(1)،174-164.
انصاری، باقر(1386). ایجاد محیط حقوقی مناسب برای رشد علم. فصلنامه مطالعات حقوق خصوصی، 37(4)، 35-1. doi: 20.1001.1.25885618.1386.37.4.1.7
انصاری، منصور؛ و طاهرخانی، فاطمه (1389). بررسی نظریه «زبان و قدرت نمادین» پیر بوردیو. فصلنامه پژوهش‍های سیاسی و بین‌المللی، 1(3)، 65-51.
ایکاف، راسل لینکن(1395). بازآفرینی سازمان: طرحی برای سازمان‍های سده بیست‌و‌یکم (مترجم: ناصر شریعتی، اسماعیل مردانی گیوی و سیاوش مریدی؛ چاپ هشتم). تهران: انتشارات سازمان مدیریت صنعتی.
ایوبی، حجت‌اله (1397). دولت، فرهنگ و اقتدار نمادین از دیدگاه بوردیو. مجله اطلاعات سیاسی، اقتصادی، 32(310)، 25-3.
باقری، مسلم؛ سلیمی، قاسم؛ محمدی، مهدی؛ و طیبی خرمی، مریم(1394). تحلیلی بر عوامل ساختاری و رفتاری مؤثر بر ارتقای فرهنگ تولید علم در دانشگاه‌های کشور، مورد مطالعه: دانشگاه شیراز. مدیریت در دانشگاه اسلامی، 4(2)، 206-181.
بوردیو، پیر (1396). انسان آکادمیک (مترجم: علیرضا کاویانی). تهران: انتشارات پژوهشکده مطالعات فرهنگی و اجتماعی.
توسلی، غلامعباس؛ و ریاضی، نهال (1391). علم و توسعۀ علمی؛ بررسی میزان پذیرفته شدن ارزش‍های علم از سوی عاملان توسعۀ علمی )مطالعه موردی: دانشجویان دانشگاه علامه طباطبائی). مجله مطالعات توسعه اجتماعی ایران، 5(1)، 48-23.
توکل، محمد و عرفان منش، ایمان (1394). رهیافت تلفیقی جامعه‌شناسی علم به مهاجرت نخبگان با تأکید بر جامعه ایران.فصلنامه سیاست علم و فناوری، 7(2)، 97-83.
چلبی، مسعود؛ و معمار، ثریا(1384). بررسی عرضی – ملی عوامل کلان مؤثر بر توسعه علمی. فصلنامه پژوهش و برنامه‌ریزی در آموزش عالی، 11(3)، 23-1.
حیدری، آزاده (1390). راهکارهای ارتقاء وضعیت ترویج علم در ایران؛ با بررسی دیدگاه صاحب‌نظران و متولیان. فصلنامه دانش‌شناسی، 4(15)، 41-23.
دانایی فرد، حسن(1388). تحلیلی بر موانع تولید دانش در حوزه علوم انسانی: رهنمودهایی برای ارتقای کیفیت ظرفیت سیاست ملی علم ایران. فصلنامه سیاست علم و فناوری، 2(1)، 16-1.
ذاکرصالحی، غلامرضا؛ و نظریان، زهرا(1393). جایگاه فرهنگ دانشگاهی و الزامات نهادی علم در زندگی دانشجویی.فصلنامه جامعه‌شناسی نهادهای اجتماعی، 1(3)،  69-33.
ربانی خوارسگانی، علی؛ قاسمی، وحید؛ ربانی، رسول؛ ادیبی سده، مهدی و افقی، نادر(1390). تحلیل جامعه‍شناختی شیوه‌های تولید علم؛ تأملی در رویکردهای نوین. تحقیقات فرهنگی ایران، 4(4)، 158-117.   doi: 10.7508/ijcr.2011.16.005
ربانی، رسول؛ ربانی، علی؛ و ماهر، زهرا (1390). ارائه یک مدل جامعه‍شناختی به‌منظور افزایش تولید علمی در اجتماعات علمی(مطالعه موردی دانشگاه اصفهان). مجله آموزش عالی ایران، 4(2)، 98-65.
رضا دوست، کریم؛ نواح، عبدالرضا؛ و ادیب‌زاده، الهام (1396). بررسی عوامل هنجاری و سازمانی مؤثر بر میزان تولید علمی اعضای هیئت‌علمی: موردمطالعه اعضای هیئت‌علمی دانشگاه شهید چمران اهواز. فصلنامه مطالعات کتابداری و علم اطلاعات دانشگاه شهیدچمران اهواز، 9(20)، 42-23.doi: 10.22055/slis.2017.15672.1151
ریاحی‌نیا، نصرت؛ و امامی، مریم (1391).ارزیابی عملکرد اعضای هیئت علمی دانشگاه خوارزمی با توجه به مقالات منتشر شده در پایگاه (Web of Science) از سال 2000 تا 2010 بر اساس معیارهای علم سنجی. مجله فن‌آوری اطلاعات و ارتباطات در علوم تربیتی، 3(2)، 46-27.
ستوده اصل، نعمت؛ قربانی، راهب؛ و رشیدی‌پور، علی(1393). بررسی مشکلات پژوهشی و موانع تولید علم از دیدگاه اعضای هیئت‌علمی دانشگاه علوم پزشکی سمنان. کومش،۱۶(۱)، 7-1.
ستوده انواری، هدایت‌اله؛ و بقایی سرابی، علی (1390). نقش عوامل ساختاری، کنشی و رابطه‌ای در درونی‌شدن «اخلاق علم» در میان دانشجویان تحصیلات تکمیلی. فصلنامه پژوهش اجتماعی، 4(12)، 166-143.
شارع‌پور، محمود؛ و فاضلی، محمد(1386). جامعه‌شناسی علم و انجمن‌های علمی در ایران، تهران: انتشارات پژوهشکده مطالعات فرهنگی و اجتماعی.
شهنی ییلاق، منیجه؛ حاجی یخچالی، علیرضا؛ حقیقی، جمال؛ و بهروزی، ناصر(1388). تأثیر آموزش فرایند حل مسئله خلاق (CPS) بر تفکر علمی، خلاقیت و نوآوری در دانشحویان دانشگاه شهید چمران اهواز. مجله دست‌آوردهای روان‍شناختی، 16(2)، 70-37.
صادقی، فؤاد؛ جمشیدی، مریم؛ و کلانتری، سیدعمار(1391). چالش نظریه‌پردازی و علم‌افزایی در تولیدات علمی ایران. فلسفه علم، 2(2)، 73-51.
طاهریان، حسین؛ فیض، داود؛ و حیدرخانی، زهرا (1393). عوامل مدیریتی و سازمانی مؤثر بر شادی و نشاط در  دانشگاه‍ها و تأثیر آن‍ها بر تولید علم. فصلنامه پژوهش و برنامه‌ریزی در آموزش عالی، 20(2)، 116-99.
عیوضی، محمد رحیم(1385). تحلیلی بر ایده ضرورت تولید علم و دانش در ایران اسلامی. مجله دانشکده حقوق و علوم سیاسی، 71(0)، 186-163.
فراستخواه، مقصود (1396). گاه و بی‌گاهی دانشگاه در ایران: مباحثی نو و انتقادی در باب دانشگاه‍پژوهی. مطالعات علم و آموزش عالی. تهران: انتشارات آگاه.
فضل‌الهی، سیف‌الله؛ و ملکی‌توانا، منصوره(1390). راهکارهای برون‌رفت از موانع فرهنگی تولید علم در دانشگاه‍ها. مجله معرفت، 20(171)، 124-111.
فعلی، سعید؛ پزشکی‌راد، غلامرضا؛ و چیذری، محمد(1385). بررسی عوامل مؤثر بر مشارکت دانشجویان در فعالیت‍های پژوهشی و تولید علم. فصلنامه پژوهش و برنامه‌ریزی در آموزش عالی، 12(4)، 124-93.
فولر، استیو (1394). علم (مترجم: محمدابراهیم محجوب).تهران: نشر گمان.
قاراخانی، معصومه؛ و میرزایی، سیدآیت‌الله (1393). اخلاق علم در فضای آموزش علوم اجتماعی ایران. مطالعات جامعه‌شناختی، 21(1)، 119-89. doi: 10.22059/jsr.2014.56286
قاضی‌طباطبایی، محمود؛ و ودادهیر، ابوعلی (1386). جامعه‏شناسی علم فناوری: تأملی بر تحولات اخیر جامعه‏شناسی علم. نامه علوم اجتماعی، 31(1)، 142-125.
قانعی‌راد، محمدامین (1381). رقابت در اجتماع علمی و تمایزپذیری رشته‌ای در دانش. کتاب ماه (علوم اجتماعی)، 6(59-58)، 54-53.
قانعی‌راد، محمدامین؛ توکل، محمد؛ و سوختانلو، حسین (1391). انگیزش‍ها و کنش‍های راهبردی دانشجویان تحصیلات تکمیلی در نگارش مقالات علمی بین‌المللی. مجله‍ مطالعات اجتماعی ایران، 7(2)،184-155.
قانعی‌راد، محمدامین؛ طلوع، ابوالقاسم؛ و خسروخاور، فرهاد(1387). عوامل، انگیزش‍ها و چالش‍های تولید دانش در بین نخبگان علمی. فصلنامه سیاست علم و فناوری، 1(2)، 86-71.
قائم‍پور، محمدعلی(1393). تعاملات و ارتباطات اجتماعی و علمی در دانشگاه صنعتی شریف ازنظر دانشجویان. فصلنامه پژوهش و برنامه‍ریزی در آموزش عالی، 20(4)، 121-95.
کوهن، توماس.اس(1383). ساختار انقلاب‍های علمی(مترجم: عباس طاهری). تهران: نشر قصه
کریمیان، زهرا؛ صباغیان، زهرا؛ و صالح صدق پور، بهرام(1390). بررسی موانع و چالش‌‍های پژوهش و تولید علم در دانشگاه‌های علوم پزشکی. مجله آموزش عالی ایران، 3(4)، 35-63.
ماهر، زهرا(1389). بررسی عوامل جامعه‍شناختی مؤثر بر تولید علمی در اجتماعات علمی؛مطالعه موردی دانشگاه اصفهان (پایان‍نامه کارشناسی ارشد جامعه‍شناسی). دانشگاه اصفهان، اصفهان، ایران.
مایورو، فدریکو؛ و فورتی، آگستو(1377). علم و قدرت (مترجم: پریدخت وحیدی). تهران: انتشارات سازمان برنامه‌وبودجه.
محسنی تبریزی، علیرضا؛ قاضی طباطبایی، محمود؛ و مرجائی، هادی(1389). تأثیر مسائل و چالش‍های محیط علمی بر جامعه‌پذیری دانشگاهی. فصلنامه پژوهش و برنامه‌ریزی در آموزش عالی، 16(1)، 67-45.
محمدزاده، زینب؛ و صالحی،کیوان(1394). آسیب‍شناسی نشاط و پویایی علمی در مراکز علمی و دانشگاهی: مطالعه‍ای با رویکرد پدیدارشناسی. فصلنامه سیاست‍های راهبردی و کلان،3(11)، 25-1.
منصوری، رضا(1397). معماری علم در ایران. تهران: انتشارات پژوهشکده مطالعات فرهنگی و اجتماعی
مورن، ادگار(1370). سرمشق گمشده: طبیعت بشر (مترجم: علی اسدی). تهران: انتشارات سروش.
موسوی، آرش(1387). علم‍پژوهی و تحلیل مفهوم اصالت علمی. فصلنامه حوزه و دانشگاه،14(54)، 163-141.
مهدی، رضا؛ یمنی دوزی سرخابی، محمد؛ صباغیان، زهرا؛ و فاطمی، حسن(1388). طراحی استراتژی‌های اصلی پژوهش و تولید علم در گروه فنی مهندسی کشور. مجله آموزش عالی ایران، 2(2)، 94-59.
نظرمنصوری، علی ؛یزدخواستی، بهجت؛ و همتی، رضا(1395). مسائل و چالش‍های جامعه‍پذیری علمی دانشجویان در محیط دانشگاه. مجله آموزش عالی ایران، 8(4)، 28-1.
نوروزی، عباسعلی؛ ابوالقاسمی، محمود؛ و قهرمانی، محمد(1391). راهبرد تولید علم بر اساس تحلیل ساختارهای سازمانی و مدیریتی دانشگاه‌ها. فصلنامه مطالعات مدیریت راهبردی، 3(12)، 143-123.
نوروزی، عباسعلی؛ ابوالقاسمی، محمود؛ و قهرمانی، محمد(1394). بررسی موانع تولید علم از دیدگاه اعضای هیئت‌علمی دانشگاه شهید بهشتی. فصلنامه رهیافتی نو در مدیریت آموزشی،6(22)، 108-77.
یمنی دوزی سرخابی، محمد(1397). تأملی در مفهوم دانشگاه سازگارشونده. مجله آموزش عالی ایران، 10(4)، 29-1.
Albert, M., & Kleinman, D. L. (2011). Bringing Pierre Bourdieu to Science and Technology Studies. Minerva, 49(3), 263–273.
Balkis, M., & Duru, E. (2016). Procrastination, self-regulation failure, academic life satisfaction, and affective well-being: Underregulation or misregulation form. European. Journal of Psychology of Education, 31(3), 439–459. doi: 10.1007/s10212-015-0266-5
Bourdieu, P. (1975). The specificity of the scientific field and the social conditions of the progress of reason. Social Science Information, 14(6), 19–47. doi: 10.1177/053901847501400602
Bourdieu, P. (1986). The Forms of Capital. In J. Richardson (Ed.), Handbook of Theory and Research for the Sociology of Education (pp. 241-258). New York: Greenwood.
Dirk, W. P., & Gelderblom, D. (2017). Higher education policy change and the hysteresis effect: Bourdieusian analysis of transformation at the site of a post-apartheid university. Higher Education, 74(2), 341–355.
Fulmer, G.W. (2014). Undergraduates’ Attitudes Toward Science and Their Epistemological Beliefs: Positive Effects of Certainty and Authority Beliefs. Journal of Science Education and Technology, 23(1); 198–206.
Gibbons, M., Camille, L., & Nowotny, H. (1994). The new Production of Knowledge: The Dynamics of Science and Research in Contemporary Societies, London. Sage Publications.
Gieryn, T. F. (1999). line cultural Boundaries of science. US: University of Chicago Press.
 Godec, S., King, H. & Archer, L. (2017). The Science Capital Teaching Approach: engaging students with science, promoting social justice. London: University College London.
Hammond, D., & Shoemaker, C. (2014). The role of aocialization in College of Agriculture Master's Students Persistence in College, North American Colleges and Teachers of Agriculture. NACTA Journal, 58(1), 23-31.
Mirskaya, E. (1995). Russian Academic Science Today: Its Societal Standing and the Situation within the Scientific Community. Social Studies of Science, 25(4), 705-725. doi:10.1177/030631295025004006
Müller, R. (2014). Postdoctoral life scientists and supervision work in the contemporary university: A case study of changes in the cultural morms of science. Minerva, 52(3), 329-349.
Panofsky, A. L. (2011). Field Analysis and Interdisciplinary Science: Scientific Capital Exchange in Behavior Genetics. Minerva, 49(3), 295-316. doi:  10.1007/s11024-011-9175-1
Pattnaik, BK. (2003). Scientific Productivity: Sociological Explorations in Indian Academic Science. Sociological Bulletin, 52(2), 198-222.
Sandelowski, M., & Barroso, J. (2006). Handbook for synthesizing qualitative research. Springer Publishing Company. ‏
Slaughter, S., & Leslie, L. (1997). Academic capitalism and the the entrepreneurial University. Johns Hopkins University Press.
Woolgar, S. (2000). Social basis of interactive social science. Science and Public Policy, 27(3), 165-173. doi:10.3152/147154300781782039
Ziman, J. (1996), Postacademic science: Constructing knowledge with networks and norms. Science & Technology Studies, 9(1), 67-80. doi: 10.23987/sts.55095
 
ارسال نظر در مورد این مقاله
نام را وارد کنید.
نشانی پست الکترونیکی را به درستی وارد کنید.
وابستگی سازمانی را به درستی وارد کنید.
توضیحات را وارد کنید (حداقل 50 حرف)
CAPTCHA Image
شناسه امنیتی را به درستی وارد کنید.

  • تاریخ دریافت 05 خرداد 1400
  • تاریخ بازنگری 03 مهر 1400
  • تاریخ پذیرش 03 آذر 1400